Loluwari Media (Dili) – MATAN-Been turuk, raan maten ne’ebé sei belit nia isin hafoin partus iha ospitál sentru saúde formoza Dili.
Psikolojikamente presaun boot afeta ba ninia saúde, ne’ebé lolos feto foinsa’e, Madalena Mesquita (24) ne’e presiza hetan kuidadu tebes husi nia laen.
Maibé situasaun oin seluk, odatamatan domin nakloke fali ba feto seluk no uma kain ki’ik ne’e nia relasaun hahú naksobu.
Durante fulan lima nia sei isin rua, nia sente ona, katak nia laen subar buat balu husi nia matan.
Iha loron 1 molok finadu, nia foin hatene katak nia laen iha ona feto seluk, Madalena ho nia familia deside ba foti nia oan mane boot ne’ebé iha hela nia banin sira.
“Nia lori feto ba hasoru nia familia iha foho,ha’u foti desizaun soe (fahe malu) nia, entaun nia dehan loos ona ‘rai ne’e (ho uma) ha’u entrega ba o ho labarik nain tolu, imi nain haat hela iha ne’ebá depois osan iha mak ha’u lori ba’, maibé nia la sibuk nesesidade lorloron nian atu han ka la han, dala-ruma ami han etu maran”dehan nia dada ho Jornalista Loluwari.tl iha Aldeia Suhurama Suku Lahane Oriental.
Madalena iha oan nain tolu, mane tinan tolu, tuir feto ida foin tinan ida resin no ikus feto ne’ebé foin moris fulan ida resin.
“Durante partus mós ha’u mesmesak de’it iha Ospitál Formoza, nia tempu mai mós limita terlalu” dehan nia.
Nia oan feto datoluk dala-ruma kalan tanis la para, Madalena tenke kasu tuir sala ne’ebé nia aman halo tanba labarik sira inosente hela.
“Ha’u mesak haree ha’u nia oan nain 3 ha’u soe hotu nia roupa ba liur tanba halo labarik kalan toba la dukur kalan-kalan tanis hela de’it maibé ha’u pasensia tanba ha’u lakohi ha’u nia oan sira terus” nia konta ho Matan-been.
Labarik daruak ne’e dala-ruma husu nia inan, iha ne’ebé loos nia aman, maibé nia inan hatan ho Matan-been.
“Ho labarik ki’ik na’in 3 ha’u sente todan tebes maibé ha’u agradese ba vizinu sira nia laran di’ak maske ha’u ema fuik leet iha ne’e maibé sira haree ha’u hanesan sira nia família rasik” dehan nia.
Sasin rai nain, João Barros mós koñese momos hahalok nia laen.
João esplika, Madalena nia laen durante tinan tolu moris hamutuk ho nia feen laiha problema maibé ikus hetan feto seluk hodi abandona nia feen no oan sira.
“Ita mane ne’e ita iha responsabilidade tanba ita iha oan ona ita tenke hakmatek ho ita nia oan no ferik oan ita labele sees husi sira see bainhira ita laiha see mak atu haree sira tanba nia oan sei nurak hotu.” joão hatete.
Momentu fa’an rai, João dehan, Madalena nia laen troka karau rua maibé foin entrega ida hela ida maibé João deside entrega de’it ba Madalena.
“Momentu ha’u fa’an rai ne’e ba nia katuas oan ita nia alin feto ne’e seidauk mai, bainhira nia husu mai ha’u atu mai hela iha rai ne’e ha’u dehan bele no nia mai hela iha ne’e dehan fó karau 2 nia konsege lori ida mai hela ida mak ate agora seidauk mais husik ba”dehan joão.
Durante tinan tolu, Nia dehan, João haree sira hanesan nia oan rasik maibé ho hahalok ne’ebé abandona nia feen ho oan mak nia mós sente la simu.
Alende ne’e, uma ne’ebé, Madalena ho nia oan feto nain rua hela mós klot ho kuarta ida de’it, iha laran kama ida mak sira toba hamutuk ho nia Alin feto ne’ebé ajuda nia.
Uma ho medida 2×3, Iha uma laran manas tanba kalen kakuluk ne’ebé besik liu, uma ne’e didin de’it ho kalen no iha sorin kuana haris fatin ida.
Iha tempu udan, bee sulin tama uma laran halo sira sente la hakmatek.
Uluk uma ne’e, nia halo laen halo ho emerjensia no nia laen promete bainhira susesu sei hadia uma ne’e. maibé la realiza.
Domin hahú no namlaek
Iha Tinan 2020,inísiu husi relasaun ne’ebé hahú ho belun to’o domin buras.
“ami foin tuir malu buat hotu-hotu lao di’ak maibé nu fim la to’o rohan”nia dehan.
Molok koñese nia laen,nia iha namorada ne’ebé nia hadomi tebes durante tinan tolu, maibé nia laen direitamente ba hasoru nia familia katak nia mak tuir hela Madalena atu sai nia espoza.
Husi ne’e, Madalena ne’ebé simu nia domin, karik sira bele hamutuk to’o mundu ne’e rohan laek. maibé ikus Nia sente sai vítima ne’ebé antes ne’e nia fiar nia laen.
Fofoun Madalena lafiar tanba nia deskonfia nia laen ne’ebé ho status la klaru, maibé nia laen deklara dehan sei joven.
“labarik iha ha’u nia isin hafoin dehan nia fen boot iha maibe sira na’in rua soe malu ona” nia konta.
Madalena Lakon Estudu
Nia nu’udar estudante ida husi Universidade de Dili (UNDIL) ne’ebé foti fakuldade Direitu, semestre 4 iha tinan 2020.
Iha tinan 2021, nia hahú isin rua, nia kontinua estudu, maibé nia laen hatete di’ak liu nia para eskola atu nia laen remata mak haree fali Madalena kontinua estudu.
“(Uluk) Ha’u ba eskola mós nia tutuir hein to’o ha’u sai husi eskola tula ha’u ba uma”nia konta.
Madalena fiar saida mak nia laen hatete, tanba nia mehi hakarak tenke nia estudu remata.
Nia laen eskola iha UNTL foti fakuldade Saúde iha área Laboratóriu ne’ebé konsege gradua ona iha tinan kotuk.no oras ne’e servisu iha gabinete Miniteriu Saúde.
Susesu husi nia laen, Madalena garantia ona katak nia sei kontinua fali nia estudu maibé realidade la akontese.
“Nia dehan o (Madalena) para tiha eskola lai, ha’u gradua hotu mak suporta fali o, selu o nia eskola maibé realidade la to’o iha ne’eba”dehan nia.
Husu Tulun
Nia husu tulun, karik governu ka ema laran luak ajuda, nia hakarak kontinua fali nia estudu ne’ebé paradu ona.
“hau hakarak los atu kontínua hau nia eskola.”
“Ha’u nia familia pae, mae sira hatene hotu ona sira haruka ha’u atu ba hamutuk ho sira maibé ha’u lakohi, husik ba dalan ne’e ha’u mak hili, tanba uluk imi hakarak ha’u eskola maibé Ha’u monu ba lasu domin nian”
“Husik ba ha’u mak hasoru terus ha’u mesak hasoru bainhira ha’u ba tan inan-aman, pasti sira hanoin barak tan, di’ak liu ha’u mesak mak sente todan ne’e.” nia konta ho Matan-been.
Hahú husi zero iha uma kiikoan ne’e sira luta hamutuk, maibé to’o ikus Madalena tutur mesak naha todan ho Matan-been.
Ekipa Januario Soares
Iha parte seluk Sidadaun Timoroan, Januario Soares, bainhira rona informasaun, ekipa vizita halo intervensaun uluk apoiu ai-han hanesan susubeen SGM,foos no sasan sira seluk.
Maibé Haree ba kondisaun uma,Januario Soares promete atu buka fundus hodi bele rehabilita uma ne’ebé Madalena ho nia oan nurak hela.
“Nesesariamente presiza atu halo nia uma tanba nia uma ne’e ita bele dehan ne’e laos uma ida maibé ne’e baraka tanba kuartu ne’ebé nia hela ne’e mak uma tomak kos mós sei luan, ida ne’e ki’ik-oan iha de’it kama nakonu ona”
“Nune’e nia tenke hela ho nia oan nain 2 liu-liu ida bebe fulan ida entaun bainhira tempu udan ne’e bee tama, rai manas ne’e (uma laran) manas demais no iha foho leten la auguenta atu hela liu-liu ba bebe ne’ebé foin moris”dehan nia.
Januario Soares fó korajen atu Madalena labele sente mesak maibé tenke forsa nafatin, karik iha situasaun emerjensia bele komunika lalais ba nia.
“Ami kompromete atu buka fundus no buka dalan oioin atu bele kompleta ho osan ne’ebe iha oituan atu ita bele hadia uma alin feto ho nia oan nain tolu”hatete Januario.
MSSI Apoiu Nesesidade bázika
Hafoin ne’e Jornalista Loluwari.tl aprezenta mós Madalena ho nia oan nain rua nia preokupasaun ba Ministériu Solidariedade Sosiál Inkluzaun.
Diretora Sentru Sosiál Munisípiu Dili, Eva Mendonça orienta kedas ekipa lori nesesidade bázika hanesan foos, susubeen SGM, Muskitéiru, Lipa, Balde, sabaun, roupa labarik, Bibiron, popok no sasan sira seluk.
Tanba ne’e Madalena Mesquita agradese tebes ba Jornalista Loluwari ne’ebé bele hato’o nia preokupasaun ba MSSI hodi bele hetan tulun ona.
“Hau fó obrigadu ba maun (Jornalista Loluwari) ne’ebé mai ajuda ha’u foti dadus husi ha’u maske ha’u mesak haree ha’u nia oan ha’u sente triste no kontente hamutuk”dehan nia.
Iha oportunidade ne’e, Madalena mós hato’o kedas nia preokupasaun ba ekipa MSSI katak sei keisa nia laen atu bele hola responsabilidade ba labarik nain tolu inklui nia.
“Ohin ha’u mós hato ha’u nia problema ba Ekipa MSSI katak ha’u prontu atu halo keisa ba mane ne’e atu bele iha responsabilidade ba nia oan nain 3 ne’e tanba ha’u mesak labele”dehan nia.
Madalena sente kontente no orgullu tanba ekipa MSSI bele hakat ba nia uma hodi haree kondisaun moris ho nia oan nain tolu.
“hau orgullu tanba ema barak mós iha hakarak atu ajuda ha’u”dehan nia.
Jornalista : Cesar Pires
Editór: Herminio Cardoso