Loluwari Média (Baucau) – Ministru Defeza (MD), Kontra Almirante, Donaciano Costa Gomes “Pedro Klamar Fuik” hatete, Aniversáriu Komponente Aeria Ligeira (CAL), dahaat nu’udar parte integrante, Falintil Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL) ne’ebé halo transformasaun iha tinan 23.
“Komponente Aeria Ligeira (CAL), nia evolusaun ba tinan 4 ne’e hatudu progresu bo’ot ida no mos hatudu empeñamentu no esforsu sakrifísiu husi ita nia instituisaun F-FDTL atu bele dezenvolve ita nia kapasidade balu atu bele iha kbi’it hodi kontrola ita nia espasu Aeria Ligeira.” Dehan Ministru Defeza (MD), Kontra Almirante, Donaciano Costa Gomes “Pedro Klamar Fuik” ba jornalista sira, iha Komponente Aeria Ligeira (KAL), Baucau, segunda (23/06).

Klamar Fuik hatete, espasu Aeria nu’udar parte integrante husi soberania Nasionál né’ebé define iha rai leten, iha tasi no mos iha lalehan.
“Husi dezenvolvimentu Komponente Aeria Ligeira (CAL) rasik mak iha progresu no kapasitasaun ba rekursu humanu no kapasitasaun ba meius balu ne’ebé mak ita iha ne’ebé seidauk ideal no seidauk tama iha planeamentu ba dezenvolvimentu natural tu’ir Komponente ida ne’e nian maibé ami fiar katak sei iha doatarde ba CAL sei semo ho diak liu no semo atu bele kontrola no fiskaliza ba ita nia espasu Aeria.”
“Komponente ne’ebé foin hamri’ik sempre iha dezafiu barak iha estrutura, meius ne’ebé sira presiza atu bele dezempeña sira nia funsaun hodi dezenvolve sira nia estrutura organika atu nune’e sira bele afirma nu’udar Komponente ida ne’ebé orientadu espesífikamente ba espasu Lalehan nian.
“Ami nia planu politika mak fo sai ona katak ami sei fo prioridade ba Komponente hotu-hotu, mak Komponente Naval (CN) Komponente Aeria Ligeira (CAL) no Komponente Tereste (CT), ne’ebé ami sei dezenvolve no kapasita atu sira bele operasionaliza no sustenta tu’ir planeamentu dezenvolvimentu forsa ne’ebé mak eziste.”

Xefe Estadu Maiór, Jenerál Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL), Tenente Jenerál, Domingos Raul “Falur Rate Laek”, hatete, loron ohin laos selebra Aniversáriu Komponente Aeria Ligeira nian ba dala 4 maibe dalan ne’ebé loron F-FDTL mai to’o ohin loron atu hasa’e ba publiku mak importante husi Komponente estratéjiku Forsa Armada nian.
“Ha’u hanesan Xefe Estadu Maiór Jenerál, F-FDTL hamutuk ho imi ha’u orgullu, tanba imi nia atinji hamutuk ohin loron Komponente Aeria Ligeira (CAL) existe ba dala haat, ne’e hanesan marka krusial ida ba ita nia forsa Armada hodi forsa nia ezistensia sai nu’udar Fundasaun real ba nia dezenvolvimentu, tanba ne’e ha’u husu ba imi atu hatur abilidade no Determinasaun hodi enkarna espiritu servisu ne’ebé define F-FDTL.”
“Ohin selebra loron CAL ida ne’e hateke mos ba futuru dezafiu sira ne’ebé mak hasoru F-FDTL nu’udar Komponente foun tebes tanba ne’e Xefe Estadu husu ba Autoridade politika liliu Ministru Defeza (MD) atu tau atensaun no rekuñese papel krusial ne’ebé Komponente Aeria Ligeira (CAL), hala’o seguransa ba soberania Timor-Leste nian.
Atividade krusial sira ne’ebé sei halo mak bainhira ita iha kapasidade mak ita halo operasaun buska no salvamentu no fornese apoiu logistika ba vigilansia Aeria nune’e ita tenke hanoin atu kontinua no investe formasaun meius no Téknolojia ba parseria ne’ebé sei permite ba ita atu hasa’e kapasidade ba CAL.”
“Ema hotu nia hamutuk atu hari’i forsa Aeria Ligeira ne’e bele hatan ba ezijénsia iha tempu agora, Xefe Estadu husu ba Komandante Komponente Aeria sira atu kontinua servisu ho pasu no faze inisiál ne’ebé tama iha ambitu F-FDTL nian.”

“Ita tenke iha planeamentu no avaliasaun ba nesesidade no halo analiza ba ambiente geopolitika ezistensia seguransa nian no atu hasa’e kapasidade no fo formasaun ba pilotu ne’e esensiál tebes no ita tau matan nafatin ba infra-estrutura F-FDTL nian ne’ebé ita hotu nia suporta ba CAL.”
Tenke halo balansu ba atividade hotu ne’ebé hala’o ona, tanba ne’e esensiál atu garantia efisiente ba servisu ho imi nia kompromisu ba rai doben Timor-Leste ne’e susesu instituisaun, no servisu hamutuk hanesan otas foun hodi kumpri imi nia misaun hodi proteze no servisu ba susesu Timor-Leste.
Komandante CAL, Coronel, Helder da Costa, hatete, aniversáriu Komponente Aeria Ligeira dahaat Komponente Aeria, prepara ona pilotu na’in 4 no iha mos avioneta 2 hodi bele kontrola espasu Aeria iha teritoriu nasional.
“Ita hotu hatene, ami nia misaun foin hahu presiza ema hotu nia apoiu atu ami bele hala’o ami nia misaun atu hala’o vigilansia ou kontrola ba ita nia Aeria tanba atu kontrola Aeria presiza meius barak hanesan radar oinsa mak ami bele to’o iha lalehan ne’eba presiza helicopter nune’e ami bele utiliza hodi kontrola ita nia Aeria.”
CAL labele servisu mesak maibé presiza apoiu husi Komponente Naval no mos Komponente Terestre nune’e bele kontrola soberania Timor-Leste ne’e ho diak ba futuru.
“Ami seidauk iha fasilidade sufisiente atu utiliza hodi kontrola ita nia espasu lalehan nian no mos ami presiza rekursu humanu atu bele hala’o formasaun ba nasaun bilaterál ho ita atu ami nia rekursu bele ba aprende lingua no mos ba Pilotu nian atu bele kontrola ita nia espasu Aeria.”
CAL seidauk iha fasilidade maximu atu kontrola ba espasu lalehan nian, no mos presiza ekipamentu hanesan Drong atu bele utiliza hodi halo vizilansia ba espasu lalehan.
“Ita nia rai geografikamente iha lalehan iha Tasi iha foho no tetuk no mos iha tempu udan sempre iha inundasaun, saida mak ita presiza utiliza atu kontrola no kombate ita nia povu iha area remotas sira ne’e no mos ami presiza rekursu humanu atu koloka ba iha Aeroportu ne’ebé iha territóriu Timor-Leste, tanba kada Aeroportu ida ami presiza seksaun ida hodi kontrola ba Aeroportu sira hotu.”
Jornalista : Chay Risky
