Loluwari Média (Díli) – Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus Soares, reafirma kompromisu Ministériu Edukasaun atu hadi’a kondisaun servisu no hametin dignidade professór sira nian, liuhosi alokasaun orsamentu US$8 millaun ba konstrusaun sala-aula, laboratóriu no rezidénsia profesór, se Parlamentu Nasionál aprova orsamentu iha fulan oin.
Kompromisu ne’e hato’o iha selebrasaun Loron Mundiál Profesór 2026, ne’ebé hala’o iha INFORDEPE, ho partisipasaun profesór sira husi territóriu tomak.Kompromisu ne’e hato’o husi Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus Soares, bainhira ko’alia iha selebrasaun Loron Mundiál Profesór 2026, ne’ebé Ministériu Edukasaun organiza hamutuk ho profesór sira husi territóriu nasional tomak, iha edifísiu INFORDEPE, Balide,Tersa ne’e.
Selebrasaun tinan ne’e ho tema “Hamriik ho Profesór Sira: Tinan 60 hodi Proteje Profisaun, Promove Estatutu no Forma Ita-nia Futuru”, ne’ebé reflete nesesidade atu proteje direitu profesór sira, mellora kondisaun servisu, rezolve problema falta profesór no responde ba dezafiu modernu, hanesan transformasaun dijitál no mudansa klimátika.
Ministra Dulce de Jesus Soares subliña, profesór sira iha responsabilidade boot atu garante aprendizajen estudante sira nian. Tanba ne’e, profesór hotu tenke to’o eskola tuir oras no fó aula durante tempu tomak, hodi hatudu kompromisu no fiar-an iha sira-nia knaar.
ME husu, bainhira profesór sira to’o eskola tuir oras no hanorin ho fiar-an, sira fó mensajen forte ba estudante sira katak sira mak futuru nasaun nian, no profesór sira sei halo buat hotu atu ajuda sira hetan susesu.
Nune’e, profesór sira mós hametin dignidade profisaun rasik no hatudu ba inan-aman no komunidade katak hanorin mak profisaun ida ne’ebé nobre. Liuhosi profesór sira-nia serbisu, estudante ohin loron sei sai membru komunidade ho valór boot, membru família ne’ebé hetan respeitu no sidadaun proativu.
“Restaura dignidade profisaun dosente nian signifika katak profesór hotu-hotu, hosi pre-eskolár to’o ensinu tékniku-vokasionál, hosi área remota to’o sentru urbanu — bele tama iha sala-aula ho konfiansa no orgullu. Sosiedade tenke rekoñese lia-loos simples ida: se laiha profesór, laiha profisaun seluk mak eziste, hanesan médiku, enjeñeiru, advogadu ka sientista. Ha’u rasik la sei hamriik iha ne’e ohin loron se la’ós tanba profesór ezemplár sira ne’ebé ha’u hetan iha ha’u-nia moris”, dehan ministra iha nia diskursu iha salaun INFORDEPE balide tersa(27/10).
Nia hatutan katak profesór sira tenke preparadu, to’o tuir oras, hadomi estudante sira no investe maka’as ba sira-nia progresu. Nia mós enfatiza importánsia atu dedika tempu ba dezenvolvimentu akadémiku no sosioemosionál estudante sira nian, kria lisaun ne’ebé ativu no diferensiadu, fó aula reforsu ba estudante sira ne’ebé presiza no komunika di’ak ho inan-aman, atu nune’e la iha estudante ida mak hela iha kotuk.
Ministra Dulce de Jesus Soares afirma, Ministériu Edukasaun sei kontinua fó apoiu no kria ambiente servisu ne’ebé profesór sira merese, liuhosi área xave lima hanesan , infraestrutura no ambiente seguru; saúde no bem-estar; rekrutamentu profesór; dezenvolvimentu profisionál; no kurríkulu no materiál didátiku.
Iha área infraestrutura no ambiente seguru, ME buka dalan atu harii sala-aula ho lalais. Nia hatete, se Parlamentu Nasionál aprova orsamentu iha fulan oin, montante millaun US$8 sei aloka diretamente ba konstrusaun sala-aula, laboratóriu no rezidénsia profesór.
Governu sei lansa mós programa komprensivu ba reparasaun eskola sira, atu garante katak eskola hotu iha territóriu tomak iha infraestrutura bázika, inklui sasuker ho azuleju, forru no pintura foun.
Iha área saúde no bem-estar, ministra hatete katak saúde profesór sira nian importante tebes, tanba profesór barak sofre moras stroke, raan-midar no moras seluk.
Tanba ne’e, ME sei halo parseria ho Ministériu Saúde atu fó prioridade ba ezame médiku profesór sira nian, inklui rastreiu saúde ba estudante sira. Intervensaun ne’e sei inklui mós fornesimentu ókulu, aparellu rona no ai-moruk.
Ba edukadór sira ne’ebé sofre moras grave no kleur atu kura, ME sei serbisu hamutuk ho Instituto Nasionál Seguransa Sosiál (INSS), atu asegura sira bele hetan avaliasaun husi Junta Médika no opsaun reforma sedu ho dignidade. Medida ne’e atu fó rekoñesimentu ba sira-nia serbisu no permite mós entrada profesór foun sira ba eskola.
Iha área rekrutamentu, ministra informa katak ME hakarak, iha siklu rekrutamentu tinan oin, prenxe vaga profesór sira ne’ebé sei mamuk, atu garante eskola hotu iha kuadru pesoál kompletu, diretór eskola bele jere ho efikás no profesór foun sira bele fahe knaar serbisu.
Ba dezenvolvimentu profisionál, formasaun sei muda ba apoiu ne’ebé espesífiku no prátiku liuhosi Grupu Traballu Profesór (GTP), ko-ensinu no rekursu virtuál.
Tinan oin, ME sei distribui pakote báziku Teknolojia Informasaun no Komunikasaun (TIK), ne’ebé inklui komputadór portátil, projetór no enerjia solár, ba eskola sira. Ministériu sei implementa mós Kuadru Kompeténsia Profesór foun, atu halo progresu karreira sai estruturadu, justu no ligadu ho dezenvolvimentu profisionál profesór sira nian.
Enkuantu iha área kurríkulu no materiál didátiku, ministra hatete katak ME haree ona melloramentu signifikativu iha literasia no numerasia iha siklu dahuluk, aula dinámika iha 7.º ano no aprendizajen bazeia ba projetu ne’ebé inspiradór.
ME mós hala’o revizaun ba kurríkulu ensinu sekundáriu, atu asegura implementasaun ne’ebé armonioza to’o 2029.
Ministra Edukasaun afirma katak hanorin la’ós serbisu fasil, maibé vokasaun ida ne’ebé ezijente, no nia sei mantein padraun aas tanba labarik sira merese edukasaun ne’ebé di’ak liu.
Nia rekoñese profesór sira-nia sakrifísiu no dezafiu, inklui viajen dook, difikuldade hela-fatin iha postu remotu no falta ekipamentu ne’ebé di’ak. Maski nune’e, ME promete sei kontinua defende iha nivel aas liu Governu nian atu hetan rekursu, remunerasaun justu no apoiu ne’ebé profesór sira merese.
Nia mós hatete katak mundu ohin loron muda lalais liuhosi teknolojia dijitál no mudansa ekonómika, no profesór sira mak xave ba transformasaun nasionál. Liuhosi adosaun metodolojia moderna no kriativa, profesór sira bele prepara foin-sa’e sira atu kompete iha nivel globál.
Maski nune’e, nia infory katak inovasaun labele halo Timor-Leste lakon identidade kulturál, istórika no nasionál.
Transformasaun edukasionál tenke metin iha kultura, istória no identidade úniku Timor-Leste, hodi fó oportunidade ba labarik sira atu adapta ba mundu modernu, maibé kontinua hametin sira-nia abut iha valór timoroan, hanesan solidariedade, respeitu ba katuas-ferik sira no orgullu ba patrimóniu nasionál.
Nia subliña katak inovasaun ne’ebé la iha identidade sei la forte, tanba edukasaun loos mak forma líder sira ne’ebé iha kompeténsia globál no metin iha valór lokál.
Iha selebrasaun ne’e Diretór Eskola Bázika Sentru (EBC) Daralau, Manuel Soares da Silva, hatete katak selebrasaun Loron Mundiál Profesór ba dala-60 iha Timor-Leste mak momentu importante ida atu rekoñese papél profesór sira nian ba nasaun.
“Loron ida-ne’e sai istóriku, fundamental liuliu ba manorin hotu-hotu, husi nivel pre-eskolár to’o universitáriu”, nia dehan.
Manuel Soares da Silva husu ba Ministériu Edukasaun atu harii rezidénsia ba profesór sira, tanba profesór barak hela dook husi eskola ne’ebé sira hanorin, ne’ebé hamosu difikuldade ba sira. Nia husu mós atu hametin seguransa iha eskola, hodi asegura seguransa estudante sira nian no proteje fasilidade eskola.
Profesora Juliana Mira hatete katak, iha Loron Mundiál Profesór ne’e, profesór sira sei kontinua hala’o sira-nia knaar ho responsabilidade no pontualidade, hadomi estudante sira, liuliu estudante sira ne’ebé fraku iha aprendizajen.
Nia subliña katak profesór sira tenke kontinua fó apoiu no hametin estudante sira-nia motivasaun, atu sira bele hadi’a sira-nia rezultadu aprendizajen.
Juliana Mira mós rekoñese katak, maski selebrasaun Loron Mundiál Profesór atinje ona tinan 60, eskola barak sei kontinua enfrenta problema oioin, liuliu kona-ba infraestrutura no falta profesór.
“Tanba ne’e mak ami sujere nafatin ba Ministériu Edukasaun tau matan nafatin ba eskola hotu-hotu ne’ebé iha territóriu tomak”, nia afirma.
Jornalista : Ercia Freitas
Editór : Herminio Cardoso
