Loluwari Média (Metinaro) – Vise Ministra Solidariedade Sosiál no Inkluzaun no Sekretária Estadu Igualdade (SEI) Interinu, Céu Brites, hamutuk ho feto Polísía Nasionál Timor Lorosa’e (PNTL) no FALINTIL-Forsa Defesa Timor-Leste (F-FDTL) nu’udar parte husi programa komemorasaun ba da-50 Loron Nasionál Feto Timor-Leste, ho tema “Feto Timor-Leste: Selebra Tinan 50 Igualdade no Inkluzaun” no lema “Ami Feto Timor-Leste Sei La Rende. Sei Luta Nafatin To’o Atinje Igualdade no Inkluzaun”.
Sekretáriu Estadu ba Igualdade Interina, Céu Brites afirma, atividade Tiru Amizade entre feto Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) no feto Forças de Defesa de Timor-Leste (F-FDTL) sai nu’udar meiu importante atu hametin amizade, solidariedade, konfiansa no kooperasaun entre feto sira iha instituisaun defeza no seguransa.
Nia hatete, atividade Tiru Amizade la’ós de’it kompetisaun desportiva, maibé mós oportunidade atu hametin relasaun profisionál, aprende malu no promove unidade entre feto sira hodi serví povu no nasaun.
“Liuhusi atividade ida-ne’e, ita bele aprende malu, haforsa relasaun profisionál no promove espíritu unidade atu serví povu no nasaun,” dehan nia liu husi diskursu hafoin abertura tiru amizade entre feto PNTL ho F-FDTL Feminina iha Metinaro sexta (23/10).
Nia subliña, komemorasaun tinan 50 Loron Nasionál Feto sai oportunidade atu valoriza kontribuisaun no sakrifísiu feto Timoroan sira iha luta ba libertasaun nasionál, inklui sira-nia papél iha Frente Armada, Frente Klandestina no Frente Diplomátika.
Iha okaziaun ne’e, Governante ne’e mós fó omenajen ba saudoza Maria Tapó, ne’ebé, tuir informasaun ne’ebé disponivel, mate iha liña oin iha luta ba libertasaun nasionál, iha 3 Novembru 1975, no ba feto hotu ne’ebé fó sira-nia forsa, korajen no vida ba liberdade Timor-Leste.
Nia hatete, legadu istóriku ne’e kontinua moris iha feto sira ne’ebé ohin loron uza uniforme PNTL no F-FDTL, liuhusi sira-nia kontribuisaun ba defeza soberania, manutensaun orden públika, protesaun sidadaun no konsolidasaun dame.
Tuir nia, igualdade jéneru iha setór defeza no seguransa tenke sai prioridade, ho baze ba Konstituisaun RDTL, liuliu Artigu 16 no 17, ne’ebé garante igualdade no bandu diskriminasaun.
Nia mós temi Planu Asaun Nasionál 1325 kona-ba Feto, Pás no Seguransa 2024–2028, Estratéjia Jéneru PNTL 2024–2028 no Planu Asaun Nasionál kontra Violénsia Bazeia ba Jéneru 2022–2032, nu’udar instrumentu importante atu promove partisipasaun feto, igualdade oportunidade, prevensaun violénsia no protesaun direitus feto nian.
Bazeia ba dadus ne’ebé aprezenta iha nia intervensaun, iha fulan Maiu 2022, PNTL iha feto na’in 598, ka kuaze 15% hosi efetivu tomak. Enkuantu, informasaun públika iha Marsu 2025 rejista feto na’in 361, ka kuaze 11% hosi efetivu F-FDTL.
Maski dadus hirak-ne’e refere ba períodu diferente, nia hatudu katak presiza kontinua hametin partisipasaun feto no garante oportunidade ba sira atu dezenvolve karreira no asume pozisaun lideransa iha instituisaun defeza no seguransa.
Tanba ne’e, nia enkoraja lideransa PNTL no F-FDTL atu kontinua fó apoiu ba formasaun, mentoria no promosaun bazeia ba kompeténsia, no kria ambiente servisu seguru, livre hosi diskriminasaun no asédiu.
Nia mós agradese ba Parlamentu Nasionál, Governu no parseiru diplomátiku sira ne’ebé fó apoiu ba esforsu atu hametin igualdade jéneru no garante partisipasaun efetiva feto iha instituisaun Estadu.
“Ho kooperasaun no apoiu malu, ita kontinua harii Timor-Leste ne’ebé garante oportunidade, dignidade no igualdade ba feto hotu-hotu,” nia afirma.
Sekretaria Estadu ba Igualdade re-afirma kompromisu atu serví hamutuk ho PNTL, F-FDTL, instituisaun Estadu, organizasaun feto, sosiedade sivíl no parseiru sira hodi promove igualdade jéneru, partisipasaun efetiva feto no inkluzaun iha Timor-Leste.
F-FDTL Apoia Igualdade no Inkluzaun Feto iha Instituisaun Defeza no Seguransa
Vise Xefe Maiór F-FDTL, Koronél Guidu de Olivina “Kuitadu” afirma, partisipasaun feto nian iha setór defeza no seguransa importante tebes atu promove igualdade, inkluzaun no dezenvolvimentu sustentável iha Timor-Leste.
Koronél Guidu de Olivina hato’o deklarasaun ne’e bainhira ko’alia kona-ba kontribuisaun feto Timor-oan sira iha luta libertasaun nasionál no sira-nia papél iha konstrusaun Estadu, liuliu iha instituisaun defeza no seguransa.
Nia hatete, feto sira iha frente armada, klandestina no diplomátika kontribui maka’as ba Rezisténsia, inklui lori mensajen, fó hahán ba kombatente, proteje família no mantein esperansa ba povu Timor-Leste.
“Libertasaun nasionál maka realizasaun ida husi mane no feto sira hotu. Ba veteranu no mártir sira hotu, ita presta ita-nia omenajen,” nia dehan.
Nia esplika, kontribuisaun feto la’ós de’it importante iha pasadu, maibé mós iha konstrusaun Estadu, liuhusi edukasaun, saúde, ekonomia no vida institusionál.
Tuir nia, dezenvolvimentu nasionál ne’ebé sustentável labele atinji se metade populasaun esklui husi prosesu foti desizaun.
Iha setór defeza no seguransa, nia subliña, feto militár no polísia sira iha papél estratéjiku atu kontinua luta ba igualdade, hametin dame no proteje sidadaun sira, tuir Rezolusaun 1325 Konsellu Seguransa Nasoins Unidas nian.
Timor-Leste implementa kompromisu ne’e liuhusi Planu Asaun Nasionál 1325 ba períodu 2024–2028, ne’ebé bazeia ba pilár haat: partisipasaun, prevensaun, protesaun no harii dame.
Nia mós fó atensaun ba problema violénsia bazeia ba jéneru ne’ebé kontinua afeta feto no labarik-feto Timor-oan sira. Tanba ne’e, nia konsidera katak instituisaun defeza no seguransa tenke kontinua hametin kompromisu atu prevene violénsia, simu keixa no fó apoiu ba vítima sira.
Koronél Guidu de Olivina apela ba.Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) no Força de Defesa de Timor-Leste (F-FDTL) atu hamutuk esforsu, fahe esperiénsia no hametin kultura respeitu, dixiplina no integridade iha instituisaun ida-idak.
Nia enfatiza katak kooperasaun entre PNTL no F-FDTL importante atu hametin efikásia instituisionál, aumenta konfiansa públika no garante estabilidade nasionál.
Nia hein katak atividade Tiru Amizade ne’e sai símbolu ba konfiansa, dixiplina no kamaradajen entre instituisaun sira, atu kontinua promove igualdade no inkluzaun iha Timor-Leste.
Nia taka ho lema: “Feto Timor sei la rende no sei luta nafatin to’o hetan igualdade no inkluzaun.” Nia asegura katak iha luta ne’e, feto sira bele kontinua konta ho apoiu husi F-FDTL.
PNTL kompromete promove lideransa feto atu atinje igualdade no inkluzaun
Segunda Komandante Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), Komisáriu Assistente Polísia, Natercia Eufrasia Soares Martins, afirma, katak PNTL kompromete atu identifika, prepara no promove lideransa feto sira hodi asegura sira hetan oportunidade atu asume responsabilidade estratéjika, operasionál no komandamentu iha instituisaun ne’e.
Komisária Asistente Polísia Natercia Eufrasia Soares Martins hato’o deklarasaun ne’e iha serimónia komemorasaun Loron Nasionál Feto no jubileu tinan 50 ba heroína nasionál Maria Tapó, ho tema “Ami Feto Timor-Leste Sei La Rende, Sei Luta Nafatin To’o Atinje Igualdade no Inkluzaun”.
Nia dehan katak igualdade no inkluzaun tenke sai kompromisu konkretu iha família, edukasaun, ekonomia, lideransa no instituisaun Estadu, atu feto sira hetan oportunidade atu partisipa iha prosesu foti desizaun no kontribui ba dezenvolvimentu nasionál.
“Igualdade la’ós kompetisaun entre feto no mane; igualdade mak garantia katak ema hotu iha direitu, oportunidade no dignidade hanesan,” nia afirma.
Nia esplika, Komandu PNTL fó prioridade ba dezenvolvimentu rekursu umanu liuhusi edukasaun no formasaun kontínua, mentoria, disiplina, integridade no avaliasaun bazeia ba kompeténsia no méritu.
Estratéjia ne’e iha objetivu atu asegura membru PNTL feto no mane hotu iha koñesimentu no kapasidade adekuadu atu asume knaar no responsabilidade tuir nesesidade institusionál.
Natercia mós subliña, violénsia doméstika, violénsia bazeia ba jéneru no diskriminasaun kontinua sai obstákulu ba seguransa, dignidade no igualdade iha sosiedade.
“Tanba ne’e, ha’u husu atu instituisaun seguransa, autoridade lokál, parseiru dezenvolvimentu no komunidade hamutuk hametin edukasaun públika, prevensaun, protesaun ba vítima no asesu ba justisa,” nia dehan.
Tuir nia, komunidade seguru mak komunidade ne’ebé respeita direitus umanus no permite ema hotu moris ho dignidade, livre husi violénsia no intimidasaun.
Iha serimónia ne’e, nia mós rekoñese kontribuisaun heroína nasionál Maria Tapó, ne’ebé husik ezemplu korajen, rezisténsia, sakrifísiu no domin ba pátria.
Nia enkoraja membru PNTL no F-FDTL, liuliu feto sira, atu kontinua serve povu ho integridade, lealdade no responsabilidade, no hametin unidade nasionál.
Natercia enfatiza katak luta ba igualdade la’ós responsabilidade feto sira de’it, maibé responsabilidade koletiva Governu, instituisaun, família, komunidade no parseiru hotu atu harii Timor-Leste ne’ebé justu, seguru, dame no inkluzivu.
“Feto forte, instituisaun inkluziva, nasaun forte,” nia afirma.
Jornalista : Ercia Freitas
Editór : Herminio Cardoso