Loluwari Média (Díli) – Timor-Leste sei komemora tinan 50 ba Loron Nasionál Feto iha 3 Novembru 2026, ho tema “Feto Timor-Leste: Selebra Tinan 50 Igualdade no Inkluzaun” no tema “Ami Feto Timor-Leste Sei La Rende, Sei Luta Nafatin To’o Atinje Igualdade no Inkluzaun.”
Tema ne’e refleta ne’ebé Sekretária Estadu Inkluzaun (SEI) Elvina Sousa Carvalho foti hodi Komemora loron nasionál feto nian no sei fó énfaze ba rekoñesimentu kontribuisaun no sakrifísiu feto Timor-oan sira iha luta ba ukun-rasik-an.
“Loron Nasionál Feto nia orijen liga ho memória no sakrifísiu Saudoza Maria Tapó, membru Organizasaun Popular Feto Timorense (OPMT), ne’ebé mate iha batalha hasoru inimigu invazór sira iha 3 Novembru 1975″dehan nia ba jornalista sira iha konferénsia imprensa iha salaun maria goreti kuarta(7/10).
Nia haktuir, Atu rekoñese sakrifísiu no kontribuisaun feto Timor-oan sira iha luta ba independénsia, Comité Central FRETILIN, liuhusi Saudozu Nicolau Lobato, deside hili 3 Novembru hanesan Loron Nasionál Feto Timor-Leste. Komemorasaun loron ne’e hahú ona iha 1976 no hetan reforçu liuhusi rezolusaun Comité Central FRETILIN iha 1977.
Tanba hafoin Restaurasaun Independénsia iha 2002, Movimentu Feto Timor-Leste, liu-husi Kongresu Nasionál Feto Daruak iha 2004, husu ba Estadu atu rekoñese ofisialmente Loron Nasionál Feto.
Pedidu ne’e hetan rekoñesimentu liu-husi Lei Nú. 10/2005, ne’ebé estabelese 3 Novembru hanesan Loron Komemorativu Nasionál ba Feto Timor-Leste.
Iha 2023, Lei Nú. 10/2023 altera Lei Nú. 10/2005 no estabelese 3 Novembru hanesan feriadu nasionál,fó énfaze ba igualdade no inkluzaun no komemorasaun jubileu tinan 50 iha 2026 sei sai oportunidade atu hanoin fila fali istória no sakrifísiu feto Timor-oan sira. selebra progresu ne’ebé atinji ona no define prioridade ba futuru.
“Tema komemorasaun reflete jornada feto Timor-Leste husi luta no sakrifísiu iha pasadu to’o sira-nia partisipasaun iha dezenvolvimentu nasaun”dehan nia
Tanba sei fó ba oportunidade hanesan ba feto urbana no rurál, feto ho defisiénsia, juventude feto, inan, labarik-feto no grupu sira ne’ebé hasoru barreira ba partisipasaun.
Objetivu prinsipál komemorasaun ne’e mak valoriza kontribuisaun istórika feto no hametin kompromisu Governu ho parseiru sira ba igualdade jéneru no inkluzaun.
“Programa sei promove diálogu kona-ba oportunidade no dezafiu feto iha área polítika, ekonomia, edukasaun, saúde no lideransa”
Aleinde ne’e, sei hametin kooperasaun nasionál, rejionál no internasionál, promove partisipasaun no empoderamentu feto iha dezenvolvimentu nasionál no lokál, no inspira jerasaun foun atu kontinua luta ba igualdade no inkluzaun.
Programa komemorasaun
Atividade komemorasaun sei hala’o durante fulan Outubru no Novembru, ho atividade desportiva, semináriu, atividade kulturál no programa ofisiál.
Kompetisaun volleyball entre suku sira sei hala’o iha Postu Bobonaro, husi 12 to’o 30 Outubru 2026.
Iha 23 Outubru, sei hala’o Tiru Amizade PNTL no F-FDTL Feminina, iha Karega Tiru Metinaro, Sentru Formasaun F-FDTL.
Atividade ne’e sei fó oportunidade ba feto atu hatudu kapasidade iha área tiru, hametin amizade no kooperasaun entre instituisaun seguransa no defeza rua, no valoriza partisipasaun feto iha área seguransa no defeza.
“Semináriu Nasionál sei hala’o iha 26 Outubru iha Centro Convenções de Dili (CCD). Semináriu sei aborda istória movimentu feto, lideransa, igualdade jéneru iha polítika públika, prevensaun violénsia, inkluzaun no papél mane no komunidade”informa nia.
Sesaun Dada-Lia sei envolve reprezentante husi Frente Armada, Frente Klandestina, Frente Esterna/Diplomátika no Jerasaun Kontinuadora, hamutuk ho juventude, universidade, grupu relijiozu no reprezentante ema ho defisiénsia.
Iha 3 Novembru, selebrasaun sentrál sei hala’o iha Postu Administrativu Bobonaro, hahú tuku 08:30. Programa sei inklui atividade kulturál, look bua-malus, misa agradesimentu, kari ai-funan, atividade desportiva, rona komunidade nia lian no dahur hamutuk.
Selebrasaun iha Bobonaro sei fó énfaze espesiál ba memória Saudoza Maria Tapó no kontribuisaun feto Timor-oan sira iha luta ba independénsia.
Iha 6 Novembru, Feira no Espozisaun sei hala’o iha CCD, ho aprezentasaun dokumentasaun no fotografia istórika, artezanatu feto, tais, boneka, eskultura, produtu lokál no informasaun kona-ba programa Governu no parseiru dezenvolvimentu
Feira ne’e sei fó espasu atu valoriza kontribuisaun feto iha ekonomia, empreendedorizmu, arte no kultura.
Iha loron hanesan, Seremónia Ofisiál sei hala’o iha CCD, hahú tuku 14:00. Programa sei inklui orasaun, Hino Nasionál, minutu ida silénsiu, Marsa Feto Timor-Leste no diskursu husi Sekretária Estadu ba Igualdade, Primeiru-Ministru, Prezidente Parlamentu Nasionál no Prezidente Repúblika.
Seremónia sei kontinua ho dansa tradisionál, vídeo kona-ba jornada feto durante tinan 50, múzika, seremónia keek, cocktail no vizita ba feira. Iha kalan, sei iha konsertu no atividade komemorativa, inklui palku muzikal no bazar kalan ne’ebé sei priense husi artista feto nasionál sira no dansa tradisionál.
Jornalista : Ercia Freitas
Editór : Herminio Cardoso
