Loluwari Média (Díli) – Diretór Ezekutivu Organizasaun Non-Governamental (ONG) Hali ba Dame (HABADA), Abel Amaral, hatete, HABADA alerta risku politika kona-ba desizaun Parlamentu Nasional sosa kareta Prado ba desportu 65 ONG HABADA hato’o nia preokupasaun klean ba PN nia desizaun hodi aloka orsamentu miliaun $ 4.2, desizaun hetan kritika makaas husi komunidade akademika, ONG sira no Partidu oposizaun hodi halo mobilizasaun publiku, ne’ebé lidera husi Universidade sira.
“Ami rekuñese katak politika ne’ebé haleu desizaun ida ne’e la’os limitadu ba kestaun administrativu no logistika de’it, maibé ne’e problema kona-ba legitimidade no responsabilidade institusional no sensibilizasaun politika nasaun ne’ebé hasoru krize ekonómia, Pobreza, malnutrisaun kroniku no dezempregu ba juventude sira maibé deputadu/a sira kontinua hakarak sosa kareta Prado.” Dehan Diretór Ezekutivu ONG Hali ba Dame (HABADA), Abel Amaral, ba jornalista sira, iha nia kna’ar fatin Kampung Baru, Dili, Tersa (09/09).

Nia dehan ho situasaun hirak nee Komunidade Universitariu sira hatama karta manifestasaun nian ba Komandu Jerál Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) atu halo manifestasaun hasoru Deputadu no Deputada 65 iha loron 15 fulan Setembru tinan ne’e.
“Ami nia observasaun ba manifestasaun ne’e nudar direitu Konstitusionál iha artigu 42 garantia ba sidadaun hotu-hotu nia liberdade atu halo manifestasaun Pasifika no la ho armas no direitu tuir lei, no garantia reforsa husi lei numeru 01/2006 kona-ba liberdade manifestasaun ne’ebé define iha enkuadramentu legal.”
Estadu iha nia autoridade Sivil no autoridade Seguransa PNTL atu asegura no protesaun kria kondisaun ba manifestante sira bele hala’o nia manifestasaun ho dame la’os ho intimidasaun ba violasaun liberdade fundamental sira.

“Ami re-afirma katak manifestasaun Pasifika la konstitui ameasa orden Demokrátiku, maibé sai hanesan exersisiu legitimu ida ba sidadaun ativu ne’ebé hametin kulturá Demokratika ho responsabilidade husi Instituisaun publiku sira.”
“HABADA nia avaliasaun ba risku sira no ba fator, lakon legitimidade sira no kria instabilidade politika no sosial bainhira PN la ho revizaun ka la suspende desizaun sosa kareta foun ba deputadu sira mak sei lakon legitimidade PN nian no aumenta polarizasaun politika entre governu ho opozisaun hametin narativasaun governu ladiak.
Sei iha risku seguransa, tanba iha probabilidade as ba manifestasaun nia eskalaun bo’ot iha Dili. No sei blokea estrada no konfrontu PNTL ho manifestante sira, no sei iha insatisfasaun publiku ne’ebé buras no radikalizasaun ba foinsa’e sira. Liliu universidade sira haree simbolu nu’udar korupsaun insensibilidade politika.

“PN sei estraga imajen Internasionál Timor-Leste, nian no sei lakon konfiansa husi investor sira tanba haree persensaun ba mal administrasaun fiskal no instabilidade politika. Tanba ne’e mak ami azize atu prevene eskalaun protesaun hodi hametin konferensia husi instituisaun sira hotu.”
ONG HABADA husu PN se bainhira mantein akizasaun sosa kareta ba Deputadu sira mak aumenta risku ba protestu manifestasaun sei bo’ot no sei lakon legitimidade krize konferensia publiku nian ba PN, tanba aktu sira ne’e fo benefisiu ba deputadu sira, maibé sei hamosu politika ne’ebé la aseitavel.

“Numeru sosa kareta ne’e mitigasaun no reasaun publiku maibé la halakon insensibilidade politika, politika moderadu protesaun ba manifestasaun sira ho intensidade menus. Bainhira PN kansela desizaun akizasaun ba kareta foun.
“Ami husu ba PN atu hatan direita ba preokupasaun Sosiédade Sivil no Universidade sira hodi hametin legitimidade no restaura konfiansa publiku nian no aloka orsamentu ba setór Edukasaun, Saude no dezempregu ba juventude sira. Tanba ne’e mak ami husu atu kansela ba desizaun PN nian hodi salva guarda estabilidade Nasionál.”
“PNTL bainhira uza forsa tenke nesesaria atu restaura orden publiku, bainhira PNTL uza kualkér forsa tu’ir lei no aviza ne’ebé klaru no PNTL sai rekursu ikus bainhira dalan pasifiku hotu-hotu laiha rejolusaun ona, bainhira PNTL uza forsa la tu’ir mak sei hamosu responsabilidade Kriminál Disipliñar Sivil ba agente estadu nian.
“Manifestasaun pasifika labele sujeita ba intimidasaun violénsia ne’ebé la nesesaria. Tanba ne’e ami rekomenda ba PN atu suspende sosa kareta ba Deputadu sira. Husu ba PN atu halo dialogu imediata ba Estudante Universidade no Sosiédade Sivil sira atu rona sidadaun sira nia preokupasaun no legitimidade.
“Ami husu ba PNTL atu asegura manifestante sira bazeia ba mediasaun no tekniku negosiasaun nian hodi evita uza forsa ne’ebé la nesesariu.”
Tanba ne’e mak orsamentu jeral do Estadu jere ladiak mak imagen ba mundu katak Timor-Leste, nia governasaun jere problema orsamentu nune’e mak investor sira atu mai investe buat ruma iha TL mos tauk.
Jornalista : Chay Risky
