Loluwari Média (Díli) – Diretór Fundasaun Mahein (FM), Nelson Carvalho, hatete, relatoriu FM ba delegasaun kompeténsia Servisu Nasionál Inteligensia (SNI) husi Primeiru Ministru (PM) ba Ministru Prezidensiá konsellu Ministru kona-ba irarkia no legalidade.
“Ami nia haree kona-ba despaixu numeru 01/PM/01/2025 ne’ebé hasai husi PM iha nonu governu Konstitusionál iha delegasaun kompeténsia relasiona ho servisu SNI nian ba Ministru Prezidensia konsellu Ministru iha loron 20 Janeiru 2025, hamosu debate signifikativu iha sosiadade, kona-ba kompatibilidade husi delegasaun no previzaun legal ne’ebé regula SNI.” Dehan Diretór FM, Nelson Carvalho ba jornalista sira iha nia kna’ar fatin Dili, kuarta (05/02).
Nelson hatete, lei numeru 09/2008 ne’ebé estabelese sistema Nasionál Inteligensia determina iha numeru 02 iha artigu 13 katak SNI hanesan servisu publiku ida ne’ebé depende ba PM tanba nia irarkia iha PM.
“Despaixu iha numeru 01/PM/01/2025 ne’ebé delega kompeténsia ba Ministru Prezidensia konsellu Ministru, ne’e FM subliña katak pontu save ne’ebé mak tu’ir mai kona-ba desizaun ida ne’e um transparensia no fiskalizasaun esensiál atu garante mekanizmu klaru hodi monitoriza atividade legadu sira hodi asegura katak alina ho objetivu seguransa Nasionál.”

“Irarkia no responsabilidade bainhira delegasaun legalmente permite PM nia fiskalizasaun estratéjiku tenke mantein atu prezerva integridade SNI nian.”
Interpertasaun delegasaun bele hamosu konflitu juridiku no administrativu ne’ebé presiza rejolve no klareza ho dignu tanba delegasaun kompeténsia SNI nia laran hamosu perguntas fundamental ba irarkia nia responsabilidade no kumpri legal, Iha kontestu ida ne’e krusiál atu avalia Despaixu numeru 01/PM/01/2025 ne’ebé transferensia kompeténsia husi PM ba Ministru Prezidensia konsellu Ministru nian koeziste no previzaun legal ne’ebé regula SNI ho nia estrutura sub-ordinasaun direita ba PM.
Tanba relatoriu ida ne’e deskreve kona-ba delegasaun no prezervasaun kona-ba irarkia nune’e mos alinamentu eskritu legal nian ne’ebé mak eziste no limite legal sira ne’ebé delegasaun nian tanba iha pratika delegasaun no implikasaun dezafiu sira ho solusaun.
“Ami nia analiza aprezenta destaka katak delegasaun kompeténsia ne’ebé relasiona ho SNI ba PCM bainhira hala’o ho forma ne’ebé responsavel no transparensia no tu’ir kuadru regulamentar bele sai instrumentu atu hadia esensial administrativa ho operasional sira.”
Maibé delegasaun atu alkansa nia objetivu sira sem kompromete integridade autonómia no administrativa SNI nian esensiál tebes atu implementa mekanizmu monitorizasaun ne’ebé klaru ho rigorozu.
Funsaun delegasaun hala’o ho maneira ne’ebé alina ho objetivu estratéjiku seguransa nasionál nian katak PM nia fiskalizasaun estratéjiku nafatin impaktu ou laiha mudansa maske delegasaun ba ona iha PCM maibé nia autoridade prinsipál no irarkia laiha mudansa.
“Ami rekomenda atu estabelese mekanizmu inspesaun ne’ebé klaru no kria mekanizmu espesaun ne’ebé forte no esensiál atu monitoriza abilidade delegasaun hala’o hela ho asegura ba atividade sistema SNI nian.”
Tanba estabilidade relatoriu sira periodiku ne’ebé fo detallu kona-ba atividade ne’ebé hala’o ho abilidade iha delegadu nia okos no designa ekipa ida ne’ebé responsabilidade ba auditoria no avaliasaun ba dezempenu Funsaun delegasaun nian tanba irarkia ne’ebé mak lei SNI fo nia mandatu katak irarkia ba PM maibé Diretor Geral SNI nia level labele hanesan ho Ministru tanba nia labele submete tanba Ministru seluk tan maibé nia submete ba as liu ba PM ne’ebé kumprimenta lei seguransa nasionál.
Bainhira delega atividade sira séluk ne’ebé mak iha ligasaun iha terenu maibé koordenasaun iha terenu ho delegasaun kona-ba servisu SNI nian tenke kontínua nafatin ba PM tanba PM nu’udar irarkia ne’ebé as liu ba SNI tanba lei SNI nian hatete katak Diretor Geral SNI ne’e ekivalente ho Ministru tanba ne’e nia labele submete ba Ministru ida ne’ebé level hanesan maibé ba level as hanesan PM tanba ne’e Fundasaun Mahein nia haree ne’e rekomedasaun Politiku.
“Tuir lei sistema Nasionál Inteligensia Diretór geral SNI ekivalente ho Ministeriu bainhira nia submete ba iha ministeriu ida nia okos ita bele dehan konflitu legalidade tanba ne’e ami konsidera Despaixu politiku nia legalidade laforte tamba kna’ar ne’ebé lei seguransa nasionál preve kontinua nafatin irarkia PM nia okos.”
Jornalista : Chay Risky
