Loluwari Média (Díli) – Vise Xefe Estadu Maiór Jenerál, Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL), Maijor Jenerál, Calisto Santos “Coliati”, kinta feira ne’e hatama nia karta reklamasaun ba Consellu Combatente Libertasaun Nasional (CCLN), tanba konsidera servisu mosu injustisa.
“Ohin ha’u nia prezensa mai iha CCLN hodi hatama ha’u nia karta kontestasaun no karta reklamasaun ba CCLN. Tanba ha’u hahu funu husi Arma branka leba sanan to’o tula fitun rua (2) ha’u hetan ha’u nia pensaun 8-14 maibé ida uluk nu’udar inteligensia ba militar Indonésia ou (Milisia) hetan dedikasaun 15-19 ne’e justisa los ka lae.” Dehan Vise Xefe Estadu Maiór, Jenerál Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL), Maijor Jenerál, Calisto Santos “Coliati” ba jornalista sira, hafoin hatama karta kontestasaun no karta reklmasaun iha CCLN Comoro, Dili, kinta (27/02).
Veteranu ne’e hatete, nia marka prezensa iha CCLN halo reklamasaun tanba mosu injustisa iha CCLN tanba Timor oan halo funu atu buka lia los bainhira funu hotu Timor-Leste, hetan nia independénsia tinan 24 ona maibé povu kontinua halerik ba injustisa.
“Ha’u ata mos tama iha injustisa ho rekuñesimentu ba meritu ema ida-idak, iha nia partisipasaun prosesu luta nian, ha’u ata hahu partisipa iha movimentu UNETIL ba OPJ ha’u nu’udár delegadu no ba membru Comite Sentral Fretilin hamutuk ho Señor. Reak Leman no Senor. Fransisco Guterres “Lú-Olo” no sira seluk ami eleitu hanesan membru Comite Sentral terseiru jerasaun, tanba primeiru jerasaun mak Avo Xavier do Amaral, Avo Nicolau Lobato, Avo Kay Rala Xanana Gusmão no Avo Mari’i Bin Amude Alkatiri, segundu jerasaun mak hela de’it Avo Lere Anan Timur.”
“Ha’u nia partisipasaun iha frente Armada hahu iha Setembru 1975. Ami hari’i primeiru kompaña, iha ha’u nia rai hodi halibur eis tropa lori morteira no kilat oioin halo operasaun fazenda Alegada tanba ne’e ema ne’ebé kaer morteiru no kaer kilat sei moris iha Munisípiu Aileu, sei moris la’os senor Railos no Cesar “Merak” la’os sira.”
Coliati haktu’ir, uluk sira nia grupu mak hari’i “Estrela” no hari’i segundu kompaña iha Leorema, iha Saudozu Luis Loboto no Saudozu Nicolau Lobato nia uma ho segundu kompaña Leao hodi prepara ataka baze UDT.
“Bainhira ha’u nia partisipasaun iha ailaran, ha’u Arma Branka, ha’u lori sana, ha’u lori kartus no husi arma branka, ha’u ba gerilleiru, ha’u mak konsege halibur hau’ nia maun alin sira hodi halo servisu ba klandestina iha rai Liquiça hahu iha 1983 mai to’o funu termina.”
“Tanba ne’e ohin ha’u hatama karta kontestasaun ba señor Antonio Regules Leão, tanba ha’u mak lider maximu iha Liquiça durante 1983 to’o funu termina. Ha’u la kuñese ema ne’e, nusa mak señor Railos fo loos foin mak partisipa iha prosesu funu iha 1997.
Nia sai ba ailaran, ha’u mak haruka, agora nia rekuñese fali Antonio Regules Leão fo nia pensaun 15-19. Enkuatu ha’u lider no husi arma branka lori sana no kartus hodi hetan fitun 2 nia la rekuñese, ha’u ne’e kuitadu maibé oinsa ho aileba oan sira imi bele rekuñese tanba ne’e mak ha’u buka lia los no justisa ne’ebé ho justu.”
Coliati husu, atu servi rai ida ne’e ho los, tanba ema ne’ebé halo buat ne’ebé laloos nia vida sei la naruk, tanba rai ida ne’e hamri’ik liuhusi mate, terus, susar, mataven no ran. Tanba ne’e labele halo povu halerik bebeik tanba ne’e sira sei hetan kastigu moral.
“Bainhira ita atu sai lider halo buat ne’ebé los no atu haklaken lia los no justisa ba ita nia povu ida ne’e. Tanba povu halo funu hodi hetan nia lia los no justisa labele hetan fali injustisa.”
Hahu husi rai ulun to’o rai ikun halo kontestasaun makaas ba CCLN signifika injustisa bo’ot, tanba iha lei rua rejolve problema ida entaun justisa mak ida ne’ebé, se nasaun 2 funu 2 la buat ida bele lori lei 2 la buat ida maibé nasaun ida, povu ida rejolve problema ho lei rua mak 2003 lei ida no 2009 lei ida. Serake ida ne’e mak dehan justisa no lia los se mak bele esplika ida ne’e to’ok.
Ministru dos Assuntos dos Combatentes da Libertação Nasional, Gil da Costa Monteiro “Oan-Soru”, hatete, sidadaun hotu-hotu iha direitu atu halo reklamasaun no kontesta hasoru ema ne’ebé la halo funu maibé sai fali kombatente bainhira iha kontesta hasai tanba ne’e prezuizu ba orsamentu estadu.
“Ha’u hanoin hotu-hotu halo kontestasaun no reklamasaun ba dadus Veteranus, nian mai ita bazeia ba lei de’it tanba partisipasaun em jeral no dedikasaun Eskluziva ba kaza kombatente ne’ebé rejistradu nia partisipasaun tinan hira no nia dedikasaun tinan hira tu’ir lei.”
Aplika lei numeru 3/2006 ne’ebé sofre alterasaun ba dala tolu ona no iha 2008 aplika ba pensaun Primeiru maibé iha 2009 halo alterasaun tanba ida aplika iha 2008 iha lei ne’e rasik fo dalan ba ema ida rua bele simu pensaun 2 no 3 tanba nia bele simu nia pensaun no nia maun ka alin nian.
“Tanba ne’e ita nia dedikasaun ne’e to’o tinan hira no ita nia partisipasaun to’o tinan hira no reklama ema ne’ebé uluk hasoru ita hasai tanba iha lei artigu 11 estatutu kombatente da libertasaun nasional hatete bele rekomenda husi estrutura diretiva ba rejistensia maibé iha artigu seluk iha ne’eba hein hela bainhira la tu’ir dedikasaun Eskluziva mak sira sei tama hotu ba prosesu.”
“Tanba kontestasaun mai husi sidadaun hotu-hotu hahu husi taka sai lista veteranus to’o ohin loron kontestasaun no reklamasaun hamutuk rihun sanulu resin mak iha ona CCLN maibé ita sei bazeia ba dadus, nune’e rejistradu hira mak falsifikasaun no hira mak la priense rekezitus.”
Jornalista : Chay Risky