Loluwari Média (Díli) – Diretór Ezekutivu Centru Nasional Chega (CNC), Hugo Maria Fernandes, informa, CNC diskuti elaborasaun konseitu rekonsiliasaun timor oan liuhusi dokumentu kuat no referensia rua.
“Buat ne’ebé mak durante ne’e CNC halo hanoin ami distribui dokumentus kuat alende termus referensia kona-ba estabelesimentu nian mak ita atu diskute iha fulan kotuk. Iha mos dokumentu rua ne’ebé mak CNC elabora iha ne’e ida mak nota konseitu rekonsiliasaun Timor oan ne’e deskreve ita nia vizaun bo’ot kona-ba rekonsiliasaun esperiensia Timór-Leste nian durante ne’e halo ona prosesu la’o to’o iha ne’ebé no mos dezafiu balu ne’ebé mak ita infrenta ne’e iha nota konseitu ne’ebé mak ami fiar katak kolega sira lee tiha ona karik orsida iha komentariu opiniaun ruma atu inrikeza ba konseitu ida ne’e.” Dehan Diretór Exekutivu CNC, Hugo Maria Fernandes, iha salaun CNC, Balide, kinta (13/03)
Nia hatete, mekanizmu ba implementasaun durante ko’alia kona-ba rekonsiliasaun maibé la fasil hodi pratika, maibé pratika presiza iha mekanizmu ida hodi halo reuniaun no buka prosesu rekonsiliasaun.
“Durante ne’e ita ko’alia rekonsiliasaun maibé iha pratika la fasil hanesan ita ko’alia iha pratika ita presiza iha mekanizmu ida atu lori ema sira ne’e mai tuur hamutuk depois iha prosesu ida to’o iha nia finalizasaun. Entaun ida dokumentu segundu mak ami fahe mos kona-ba mekanizmu atu halo prosesu rekonsiliasaun.”
Grupu traballu iha ona input hotu-hotu ba dokumentu rua hafoin tu’ir prosesu no submete ba konsellu administrasaun hafoin ba iha konsellu ministru nune’e dokumentu rua ne’e bele hetan promulgasaun liliu Ministeriu ne’ebé CNC tutela ba.
“Se ohin grupu traballu ne’e bele fo ona input hotu-hotu ba dokumentu rua ne’e, nia prosesu tu’ir mai mak ita sei submete ba iha konsellu administrasaun. Iha ne’e halo aprovasaun hotu tiha ba konsellu ministru para depois dokumentus rua ne’e bele hetan imulgasaun liliu husi ministeriu ne’ebé CNC tutela ba presidensial no Primeiru Ministru para depois husi ida ne’eba ita nia rekomendasaun ne’e bele transforma mekanizmu atu integra iha dekretu lei CNC nian, ou nia sai dekretu lei governu ketak, ida ne’e prosesu ne’ebé mak sei la’o iha periodu hirak tuir mai.”
Representante Prezidente Republika (PR), Asesor Assuntu Politika Prezidensial, Alexandrino Xavier Araujo, sente orgulhu no apresia ba CNC hodi halo rekonsiliasaun nu’udar inisiativa husi governu Timor-Leste no Indonesia ne’ebé sai autor ba rekonsiliasaun.
“Husi Prezidente da Republika kontente teb-tebes ne’ebé ho inisiativa tomak ne’ebé Centru Chega hala’o Klaru rekonsiliasaun ne’e la’os buat ida dala ida de’it maibé rekonsiliasaun ne’e prosesu ida hanesan ohin diretór dehan la fasil maibé inisiativa la’o ba bebeik emprinsipiu husi estadu ho nasaun rua Timor-Leste ho Indonésia hatene. Tanba sira sai autor ba prosesu ida ohin ita tuur hamutuk hodi ko’alia kona-ba rekonsiliasaun. Tanba ne’e la’os konta nasaun seluk nia istoria maibé konta rasik nasaun rua ne’e nia historia.”
“Konseitu hirak ne’e iha tinan kotuk iha Regiaun Administrativa Espesial Oe-cusse Ambeno (RAEOA), kona-ba rekonsiliasaun Timor oan ne’ebé iha Kupang/Indonesia no iha Timor-Leste mos aseita, maibé sei halo rekomendasaun ba parte governu hodi haree.
Kontestu ida ne’e ha’u mos lee RAEOA ninia iha pontu balu, iha ne’eba Timor oan sira husi ne’eba mos aseita iha pontus sira ne’e ita mos aseita.
Maibé prosesu ne’e sei halo rekomendasaun ba governu para haree. Tanba ne’e mak forma ekipa teknika atu halo diskusaun ida, atu bele ko’alia kona-ba prosesu ne’e. maibé jeralmente kona-ba rekonsiliasaun. Ohin ko’alia kona-ba preparasaun lei, buat sira ne’e hotu iha laran ne’e klaru ita nia estadu toma responsabilidade liu husi diskusaun ne’e bele fo nia rekomendasaun ba estadu no governu atu haree fila fali nia kontinuasaun.
Jornalista : Anis