Loluwari Média (Díli) – Moras Tuberkuloze no lepra tenke halo atendimentu sériu ba komunidade sira nia saúde iha uma kain sira.
Tanba tuir dadus Organizasaun Saúde konsidera Timor-Leste registu aas moras Tuberkuloze iha Rejiaun Sudeste Aziátiku ne’ebé presiza tenke tau atensaun.
Reprezentante OMS iha TL Arvind Mathur informa,moras Tuberkuloze no moras-lepra bele prevene no bele kura,maibé moras sira ne’e kontínua afeta família no komunidade vulnerável sira iha TL bainhira konsultasaun besik liu ba povu.
“Servisu sira-ne’e tenke to’o ba uma-kain,eskola no komunidade sira atu nune’e ema bele identifika sedu,trata lalais no proteje husi transmisaun seluk tan,” dehan Reprezentante Organizasaun Saúde Mudiál iha Timor-Leste Arvind Mathur ba Jornalista sira iha Novu Turizmu, Kuarta (15/07)
Nia dehan, tuir prinsípiu no filozofia atividade sira kona-ba informasaun ba iha Programa Intregadu Saúde nia, tanba ne’e OMS sente tebes atu bele partisipa iha eventu importante ida-ne’e hodi marka lansamentu inisiativa rua ne’ebé iha ligasaun maka’as.
Nia hatutan,moras lepra iha labarik sira-nia leet hatudu katak transmisaun la’o hela,maibé defisiénsia sira ne’ebé haree iha pasiente sira-nia leet hatudu katak diagnóstiku ne’e dala-barak tarde liu.
Kampaña ida-ne’ebé aselera no integradu kona-ba buka-tuberkuloze no moras-lepra, no demonstrasaun ida-ne’ebé bazeia ba dezempeñu kona-ba finansiamentu ba moras tuberkuloze.
Hanesan ba PIS iha Munisipiu,inisiativa atu hetan kazu ne’e sei kobre Dili, Ataúru, Baucau, Ermera, Manatuto no Lautém, to’o agora halo ona detensaun ba ema liu 750,000.
Tanba profisionál saúde hamutuk 550 no voluntáriu saúde komunitária sira sei orienta no ekipa integradu sira sei hala’o halo monitorizasaun kontaktu, referál no akompañamentu.
” Aprosimasaun ne’e simples: vizita uma-kain ida, ezaminasaun ba moras (TB, Leprosia, Hipertensia no DM), no koordena referénsia”dehan nia.
No relatóriu ida ne’e sei hamenus duplikasaun, uza forsa servisu saúde ho efisiente no hadi’a detesaun sedu,maibé la to’o atu halo screening mesak de’it.
Dadus ne’ebé iha tempu loloos sei sai esensiál, rezultadu sira tenke rejista liu-husi sistema Saúde Infomasaun iha Timor-Leste atu nune’e ekipa nasionál no munisípiu sira bele identifika lakuna sira no atua lalais.
Iha fatin Diretor Nasionál Prevensaun no Kontrola Moras Doensas iha MS Constantino Lopes hatete, Timor-Leste entermus taxa insidensia ba tuberkoloze segundu lugar iha Rejiaun Sudeste Aziátiku ba mortalidade Timor primeiru lugar.
“Ita haree ba taxa insidensia ne’e 498 pur populasaun rihun atus ida, taxa mortalidade ne’e 94 pur populasaun rihun atus ida”dehan nia.
Nia dehan,agora saida mak Ministériu Saúde planu atu hapara TB hanesan obejtivu ba tinan 2030, tanba ne’e ekipa ne’e servisu hamutuk ho Ministériu Saúde apoiu tékniku ba sira, prepara ona planu estratejiku ho naran Timor-Leste prevensaun TB ka hapara TB iha TL.
Planu estratejia ne’ebé mak MS halo intervensaun ko’alia klaru hela, primeiru detesaun kazu ne’ebé ativu no detensaun kazu ne’ebe pasivu ida-ne’e signifika detensaun kazu halo iha sentru saúde.
“Maibé ita mós presiza haree ba kazu ne’e bainhira pasiente la mai, pesoál saúde sira tenke tun ba iha komunidade atu buka kazu sira ne’ebé la konsege mai iha fasilidade saúde atu bele deteta”dehan nia.
Tanba detensaun kazu ativu sira ne’e ekipa mobiliza mós parseiru balun, servisu iha área sira ne’ebé identifika ona, para sira bele servisu hamutuk ho pesoál saúde hodi buka kazu sira ne’ebé iha nivél komunidade.
Tanba iha nivel fasilidade saúde sira ekipa hanoin iha programa integrasaun no programa screening sira bele haree progama sira iha sentru saúde ne’e bele integra hamutuk, ezemplu hanesan manutrisaun.
“Ita screening ba TB sira, sira ne’ebé TB ita screening hodi haree ba estatus má-manutrisaun, tuir fali mai mak moras lepra ita screening TB”dehan nia.
Nia informa,kazu Tuberkuloze iha tinan 2023 sira halo detensaun hamutuk rihun 6 resin, iha tinan 2024 deteta kazu rihun haat resin mai iha tinan 2025 deteta kazu rihun lima resin iha territóriu Timor laran tomak.
“Iha tinan 2026 kazu seidauk relata dadus kompletu ida ne’e sidauk bele fó, husi kazu sira ne’ebé deteta maioria kazu ne’e 92% susesu iha tratamentu, kuaze iha 2% balu lakon vida”dehan nia.
MS buka meius oinsá para bele aproxima ho sira no halo akonselamentu ho sira para bele lori fila ba tratamentu”,Nia Konklui.
Jornalista : Ercia freitas
Editór : Herminio Cardoso
