Estudante Leticia Aprilia Celeste Rangel (9) tuir aula hamutuk ho nia kolegas sira iha EBF Aituri-laran,suku lahane orientál,postu administrativu na’in feto, Munisípiu Dili. FOTO (Cesar Pires).

Loluwari Media (DILI) – IHA labarik feto barak nia matan, eskola mak fatin atu halimar no hetan belun foun no aprende siénsia. maibé ba labarik feto ho defisiensia ida, odamatan eskola nian dala-ruma nakloke ho dezafiu boot ne’ebé presiza korajen no brani atu hakat liu. To’o ohin loron, nia kontinua hatudu katak kualkér limitasaun fíziku sei labele taka dalan ba asesu edukasaun.

Mutudare, iha sidade nia sorin, pertense husi suku lahane orientál, tempu dader iha laletek, rona manu fuik hananu no anin malirin ne’ebé hodi ksolok ba komunidade. Maibé ba alin feto ida, dadersan hader la’ós de’it kona-ba hahú loron foun-maibé ida-ne’e mak hahú husi batalla foun ida ba nia futuru. nia kondisaun defisiensia iha nia ain rua, nia hatudu ba mundu katak limitasaun fíziku labele hamate nia méhi atu brani hakat.

Leticia Aprilia Celeste Rangel (9) hela iha Mutudare hakat la fasil hanesan labarik baibain, ba Leticia. ho jeografikamente rai ne’ebé sa’e-tun, dalan ne’ebé la di’ak, no falta meius transporte ne’ebé la amigavel ba ema ho defisiensia, pasu ida-idak ne’ebé nia foti presiza enérjia no korájen ne’ebé boot.

Dalan rai-rahun no sa’e-tun iha Mutudare foti dezafiu fíziku loron-loron ba Leticia nia movimentu. fasilidade Eskola, odamatan eskola nian ne’ebé dala-ruma laiha rampa ka fasilidade inkluziva obriga nia atu depende ho méhi no determinasaun husi nia an rasik.

Iha kadeira klase 3º ano, Leticia tuur ho hakmatek kaer metin lapijeira hodi pinta nia méhi iha lívru siénsia nian. Leticia ho aten-brani tuir aulas loron-loron maske nia ain fíziku la hanesan ho nia belun sira seluk. nia koko atu la’o, maibé nia matan hatudu naroman mehi ida ne’ebé aas tebes, hakarak sai doutór ida iha futuru.

Maske idade sei ki’ik, Leticia komprende tebes dezafiu ne’ebé nia hasoru. Loron-loron nia presiza la’o neineik hodi sa’e eskada eskola nian, maske nune’e, iha nia laran la iha fatin ba liafuan ‘rende’. Ba nia, eskola la’ós de’it fatin atu aprende lee no hakerek, maibé fatin ne’ebé nia bele sente livre husi opiniaun negativu mundu nian.

“Ha’u hakarak eskola matenek aban bainrua sai doutora” Leticia hatan ho perguntas simples husi Jornalista Loluwari iha mutudare foin lalais ne’e.

Méhi naruk Leticia luta ho neneik. luta naruk ne’e, nia la’ós la’o mesak. maibé korajen husi inan-aman ne’ebé fó apoiu sein limite. hahú husi uma ne’ebé besik kilemtru ida hafoin to’o nia eskola ensinu báziku filiál Aituri-laran, suku lahane orientál, postu administrativu Vera-Cruz, Munisípiu Dili.

Leticia Aprilia Celeste Rangel hamriik iha nia uma iha Mutudare.FOTO (Cesar Pires)

 Adapta lalais 

Iha sala de aula, Leticia mak sai labarik ida ne’ebé matenek no badinas tebes entre ho nia kolegas sira. tanba nia adapta lalais saida mak nia profesora hanorin.

Profesora da Turma Eskola Báziku  Filiál Aituri-Laran, Marzélia de Jesus Gustin Soares, hatete, Leticia hatene hakerek no nia ulun adapta lalais loos hanesan ho nia kolega sira ne’ebé kondisaun di’ak, maibé so nia kondisaun ain atu lao mak susar maibé nia kakutak la susar tanba adapta lalais, nia matenek loos.

“Durante ne’e nia hahú husi Primeiru anu ate terseiru anu nia valór sempre di’ak laiha disiplina [Matéria] ida mak mean”dehan nia.

Dezafiu ba Leticia, manorin na’in ne’e haktuir, bainhira atu ba prátika iha oin mak susar maibé manorin na’in tenke buka maneira oinsa para nia mós bele prátika iha oin tanba nia mós hakarak los atu prátika matéria saida de’it iha oin.

“Ha’u sempre ajuda nia ba oin hodi prátika” dehan nia.

Iha Eskola, Nia haktuir, matéria Disiplina mak hanesan; Tétun, Portugués, Matemátika, Siénsia Naturál, Siénsia Sosiál, Arte no Kultura, Edukasaun Fízika no Religiaun Morál, maibé edukasaun fizika mak susar ba Leticia tanba susar atu prátika hamriik mesak, maibé  hanesan professora da turma  sempre ajuda nia la’o ba oin hodi prátika.

“Tanba ita labele halo diskriminasaun ba nia” dehan nia.

Nia informa, Leticia hatene hakerek no nia ulun adapta lalais loos hanesan ho nia kolega sira, so kondisaun ain atu lao mak susar maibé nia kakutak la susar tanba adapta lalais no nia matenek tebes.

Foto.Cesar Pires

Iha parte seluk Koordenadór Programa Ra’es Hadomi Timor Oan (RHTO), Junior da Costa hatete, ema ho defisiénsia sira nia partisipasaun ba edukasaun inkluzivu ne’e importante tebes.

“Tanba ne’e ita loke Sentru Rekurus ne’e iha Munisípiu 3 mak Munisípiu Aileu, Díli no Lautém hodi fasilita ita nia maluk ema ho defisiénsia sira atu hetan edukasaun inkluzivu”dehan nia.

Tanba uluk, Nia haktuir, Ehd la hetan edukasaun ho fasilidade ne’ebé fasilita sira ba eskola tanba ne’e ohin loron programa edukasaun ekivalensia ba maluk ema ho Defisiénsia sira atu nune’e bele hetan nivel Primeiru to’o nivel kuatru hafoin bele ba Universidade ne’ebé sira hakarak atu ba Eskola.

Laiha fasilidade ba Ehd 

Manorin na’in ne’e mós rekoñese tanba eskola laiha fatin rampa ba ema ho defisiensia liu-liu estudante Leticia atu hakat liu tanba iha eskola ne’e so ema difisiensia estudante Leticia mesak de’it.

“Ami nia eskola laiha rampa, tanba alin [Leticia] lao mesak labele entaun presiza ema ajuda nia lao, bainhira nia apa tula mai to’o eskola ha’u mak sempre ajuda nia, kaer nia liman hodi la’o tama aula no bainhira to’o tempu rekreu ha’u mak lori nia sai, se nia lakoi ha’u mós akompaña iha aula laran” profesora konta.

Profesora ne’e haktuir, dala-ruma mós nia kolega sira mak ajuda nia, kaer nia liman hodi la’o sai ba liur, nia kolega sira mós hadomi nia sosa hahan dosi ruma sira han hamutuk halo nia kontente.

Tanba, Nia informa, eskola mós merenda iha, bainhira tempu han nia kolega sira sempre lori nia hahan mai han hamutuk ho nia no bainhira nia han hotu nia kolega sira sempre ajuda lori nia bikan ba tau nia fatin no nia kolega sira sempre konta historia ho nia halo nia kontente tuir aula lor-loron ate 3° Ano.

Manorin na’in sempre ajuda Leticia, dala-ruma tanba nia hela fatin distansia dook bainhira nia apa tula nia mai eskola tarde profesora sempre hein nia mai mak hahú aula dala ida.

Bainhira nia tuir prosesu aprendizajen nia tuur nunka husu ba haris fatin entaun manorin na’in sempre hakbesik ba nia hodi husu nia nesesidade atu ba soe bee iha ka lae maibé nia hatan dehan laiha.

“se bainhira ha’u husu nia atu ba soe bee ha’u tenke lori nia ba haris fatin tanba iha ami nia aula ne’e nia mesak ema ho Difisiente entaun ha’u sempre tau matan ba nia lorloron hanesan ha’u alin rasik”dehan nia.

FOTO espesiál

Iha parte seluk, Provedór  Direitus Humanus Justiça (PDHJ), Virgílio da Silva Guterres “Lamukan” hatete, Lei konstituisaun RDTL ho lei sira ne’ebé iha, garantia diretu no rekoñese ema ho defisiénsia nia direitu hotu.

“PDHJ kontinua halo akampaña atu governu kumpri sira nia dever, tanba ita iha planu anuál ba ema ho defisiénsia”dehan nia.

Tuir nia, PDHJ halo levantamentu ona katak iha entidade barak mak seidauk iha rekezitus mínimu kona-ba tratamemtu hasoru ema ho defisiénsia, tanba iha edifisiu sira barak mak seidauk iha rampa, haris fatin ba ema ho defisiénsia sira laiha.

Tanba ne’e PDJH Rekomenda ba Governu atu halo tuir kompromísiu konstitusionál, komprmísiu internasionál tanba TL ratifika ona konvensaun internasionál ba ema ho Defisiénsia no atu haktuir planu asaun anuál hahú husi tinan 2021 tesik mai.

Enkuantu Koordenadór Programa Ra’es Hadomi Timor Oan (RHTO), Junior da Costa hatete, RHTO koko halo ona sensibilizasaun ba eskola sira no RHTO iha kooperasaun ho Ministériu relevante sira bainhira halo kontrusaun foun tenke kria espasu ba ema ho defisiénsia sira mak tenke tau Rampa, Handing Real, no Gaiding blok ba ema ho defisiénsia sira.

Tanba ne’e Governu tenke implementa edukasaun inkluzivu, Saúde inkluzivu,  Justiça  Inkluzivu, Empregu inkluzivu iha kada Ministériu sira atu nune’e bele asegura inkluzivu ba ema ho defisiénsia  sira iha Timor-Leste.

Tanba TL ratifika ona konvensaun direitu ba ema ho Defisiénsia sira hotu tanba ONU rekuiñese ona adopta ratifikasaun konvensaun direitu ema ho Defisiénsia tanba ne’e hakarak ka lakoi governu iha seriedade no kompromisu hodi implementa tuir  artigu 9 ne’ebé hateten katak trata ema ho Defisiénsia ne’e ho seriedade.

Diretóra Eskola EBF Aituri-Laran Gracinda Moreira de A. Tilman.FOTO (Cesar Pires)

Diretora Eskola EBF Aituri-Laran Gracinda Moreira de A. Tilman konfirma, Eskola EBF Aituri-Laran laiha diskriminasaun ba estudante sira ho kondisaun ema ho defisiensia.

Tanba eskola rekoiñese katak estudante Leticia rasik mak gosta hakarak eskola iha esklola refere tanba antes ne’e Leticia tuir prosesu aprendizajen ona iha Eskola Karidade mak transfere.

“Leticia Aprilia Celeste Rangel, rasik mak husu nia apa dehan ‘tanba saida mak ha’u Eskola iha ne’e ha’u mós iha direitu atu Eskola iha EBF Aituri-Laran keta imi haree ba ha’u-nia kondisaun Fiziku hanesan ne’e mak imi moe, ne’e  mak haruka ha’u mai eskola iha Karidade ne’e ka oinsa’ ho nune’e Leticia nia apa mak mai husu ha’u, dehan Leticia hakarak eskola iha ne’e bele ka lae?” dehan nia.

Maske nune’e, laiha kondisaun fasilidade ba Leticia iha eskola Aituri laran, tan ne’e Diretóra husu inan-aman atu bele ajuda Leticia mai to’o  mak manorin na’in ajuda lori ba aula laran.

“Entaun nia apa dehan bele hela ho nune’e nia apa rasik mak lor-loron tula mai eskola, fofoun hein nia maibé liu tiha fulan 5 mai leten la hein ona tanba nia professora da Turma no nia kolega aula mós toman ona ho nia hodi ajuda malu han hamutuk tur halimar ho nia entaun nia mós kontente eskola ate agora”

Nia dehan, eskola EFB mós haruka ona profesor sira atu ba tuir formasaun inkluzivu oinsa atu hanorin ba estudante ema ho defisiénsia sira ohin no ba futuru.

Tanba ne’e eskola EBF mós halo ona planu atu kria kondisaun ba Ehd sira iha futuru para hodi fasilita  estudante ema ho defisiénsia sira bele utiliza.

Foto ho Familia.(Cesar Pires) 

Sakrifisiu inan-aman  

Aman Agapito Rangel Gomes hakarak lori Leticia ba eskola tanba nia futuru importante maske nia kondisaun fíziku mak defiseinte maibé nia mós hakarak eskola atu sai matenek hanesan labarik sira seluk tuir mehi ne’ebe nia iha.

“Ha’u hanesan aman ha’u sempre suporta nia, ha’u sempre reza ba nia, ha’u sempre hanorin ba nia oinsa nia bele hakerek no lee maibé ikus mai nia hatene lee no hakerek ona” nia agradese.

 Agapito la rende, tula nia oan Leticia atu asesu edukasaun, nia fiar so liu husi dalan edukasaun mak sei bele muda Leticia moris iha futuru.

“Ha’u nunka sente kolen tanba ha’u nia oan nia futuru importante”dehan  nia.

Bainhira tempu udan Agapitu sente dezaraska lori Leticia ba eskola tanba nia hakarak atu udan ka anin loro manas mós hakarak ka lakoi tenke ba eskola, maibé se bainhira nia la ba eskola nia triste dala-ruma tuur ho tanis hakarak tenke ba eskola.

“Bainhira motór at pasensia ha’u tenke kous nia la’o ain husi uma ba eskola no ha’u hein bainhira nia eskola sai ha’u tenke kous nia mai fali uma”nia konta ho oin be esperansa.

Dezafiu barak mak nia enfrenta tanba distansia entre uma ba eskola, dala-ruma kondisaun estrada subida makas tun-sa’e maibé hanesan aman iha responsabilidade morál tenke esforsu lori nia ba eskola tantu nia kondisaun mak diferente maibé ida ne’e la sai opstakulu.

“Ha’u tenke pasénsia lori nia ba eskola tanba nia futuru ne’e importante tebes”dehan nia.

Bainhira lori Leticia ba eskola, dala-ruma iha dalan motór at, nia tenke  telefone ba Leticia nia inan hodi mai hasoru iha dalan hodi kous nia lao ba to’o uma, dalar-uma mós hanesan inan-aman sempre kous nia troka ba malu to’o nia eskola fatin no mós mai uma.

Inan Antonina Celeste Afirma haktuir, tenke esforsu oi-oin oinsa nia oan bele la’o hanesan labarik sira seluk no sempre husu Maromak ho matan-been no pasensia hodi hein ho esperansa, karik loron ida Maromak ajuda hodi rekopera Leticia nia kondisaun.

“Ami sempre esforsu para nia ba eskola maske distansia husi uma ne’e ba eskola dook maibé ami nia responsabilidade morál nia tenke ba eskola”dehan nia.

Kronolojia  moris 

Inan Antonina Celeste konta, bainhira atu partus, nia oan Leticia labele moris partus hanesan normál no ho dalan alternativu mak tenke operasaun, no ikus moris mai ho kondisaun normál hela.

“Bainhira ita nia alin moris mai ho kondisaun ne’ebé di’ak,  liu tiha fulan 3 hanesan ne’e mak foin hetan moras liman loos no ain loos mak nakdedar akompaña ho isin manas to’o fulan 9 ami hanoin atu di’ak maibé ikus mai liman ain mamar hotu tuur mesak labele to’o tinan 2 mós labele tuur mesak nafatin”dehan nia.

Nia dehan, Ema dehan kee rai entaun nia tenke kee rai hatur nia oan Leticia ba laran para nia bele tur metin no ikus mai iha mudansa nia tur metin, maibé nia kakorok mak la metin entaun tenke tau sumasu mak foin nia kakorok di’ak ikus mai nia kakorok mós metin entaun halo mudansa nia isin komesa metin nia bok an ona.

“Ha’u sempre esforsu oi-oin no mós ha’u reja no husu ba Maromak para loron ruma ha’u nia oan bele lao, ida ne’e mak ha’u esperansa durante ne’e tanba ami kous nia mesak” nia konta ho mata-been.

Seidauk simu subsídiu 

Aman Agapito Rangel Gomes hatete, nia oan Leticia ne’ebé moris ho kondisaun defisiente seidauk simu osan subsídiu inválidu nian tanba idade seidauk to’o 17 inklui subsídiu bolsa da mãe kondisionál.

Enkuantu iha parte seluk, Provedór Direitus humanus Justisa (PDHJ), Virgílio da Silva Guterres “Lamukan” hatete, Iha politika subsídiu balun fó de’it ba ema ho defisiénsia ho tinan 17 ba leten, no sira ne’ebé mak  tinan seidauk to’o 17 seidauk bele.

Nia dehan, Advokasia balun ne’ebé mak PDHJ identifika no kontinua halo atu nune’e governu ho estadu tenke rekoñese ema ho defisiénsia sira ne’ebé mak moris mai ho kondisaun defisiénsia, entaun subsidiu ne’e labele bazeia ba idade.

Diretora Sentru Solidariedade Sosiál Inkluzaun Munisípiu Dili (CSSIM), Eva Mendonça.FOTO (Cesar Pires)

Entretantu Diretora Sentru Solidariedade Sosiál Inkluzaun Munisípiu Dili (CSSIM), Eva Mendonça hatete, ema ho defisiensia fíziku ne’ebé karik ativu eskola iha primária bele konsidera asesu ba subsidiu bolsa da mãe kondisionál ba saúde nutrisaun Inan no Oan – BdMK-SANUTRIO ho valor osan $ 8.00 tuir lei ne’ebé Governu aprova.

“Maibé se karik estudante ne’e maka identifika kondisaun defisiensia fíziku sei aumenta tan $ 5.00, entaun valor ne’ebé nia hetan tinan ida tomak totál $ 156.00”dehan nia.

Maibé kona-ba subsídiu inválidu, Nia dehan, bainhira nia idade sei kiik ou minor seidauk bele foti responsabilidade ba sira nia-an rasik, tanba sira sei iha nafatin ho responsabilidade inan-aman nian ba nesesidade hotu-hotu ne’ebe sira presiza.

Tamba atu asesu ba subsídiu inválidu nian tenkeser iha kartaun identidade hanesan kartaun eleitorál, BI no sertidaun Baptismo ka RDTL. entaun karik EhD ida sei iha idade minor sira la iha dokumentu komprovativu hirak ne’ebe temi hodi submete ba asesu subsídiu ne’ebé governo aloka.

Razaum bainhira sidaudaun ida asesu subsidiu hakarak ka lakohi tenki submete dokumentu identidade, entaun se EhD ne’e maka idade seidauk to’o 17, labele asesu no karik idade to’o ona 17 anos bele konsidera tamba nia iha ona identidade rasik tanba konstituisaun RDTL mós hakerek katak; sidaudaun Timor oan hotu ne’ebe idade atinji 17 anos obrigatoriumente tenki iha kartaun de identidade.

Jornalista Loluwar.tl aprezenta ona Leticia nia preokupasaun ba MSSI hodi hein marka tempu atu halo apoiu umanitáriu balun.

Jornalista : Cesar Pires  

Editór : Herminio Cardoso

By Ilima'a

Profile Loluwari Media online Loluwari media Online nudar instituisaun midia ida, ne’ebé hala’o nia atividade konaba partilla informasaun ba publiku, iha kapital Dili. Iha suku vila verde postu administrativu Vera Cruz. Loluwari.com foku partilla informasaun atual sira ne’ebé akontese kada loron iha rai laran, liliu preokupasaun publiku nian iha area remotas to’o iha nivel nasional. Loluwari media online hahu nia atividade hodi pasa informasaun iha situasaun estadu emerjensia daruak metade fulan maiu tinan 2020. Maske nune’e loluwari Media online foin mak hetan lisensa husi servisu rejistu verifikasaun emprezarial Institutu publiku SERVE, IP husi kompania LOLUWARI IRA, LDA iha loron 30 fulan junu tinan 2020, ho nia lisensa operasional 1322586. Bazeia ba lei komunikasaun social artigu 40 no 41 konaba liberdade imprensa no liberdade espresaun sidadaun hotu iha direitu atu expresa sira hanoin tuir dever no obrigasaun ne’ebé la viola ema seluk nia liberdade. Inisiativa hari’i Loluwari Media Online, tanba ejensensia konsellu imprensa nian konaba publikasaun informasaun ne’ebé fo sai ba publiku tenke tama kategoria konsellu imprensa nian, no instituisaun media sira atu publika informasaun tuir lei komunikasaun social no komunga kodegu etika jornalistika ne’e sai ukunfuan ba jornalista sira hala’o kna’ar. Instituisaun media sira nia papel partilla informasaun ba publiku liuhusi publikasaun lorloron ho meius komunikasaun social sira kompostu husi media elektronika, media imprime no media online. Ne’ebé publikasaun informasaun sira laiha intervensaun husi media nain sira ho intensaun politika no ekonomia. Loluwari Media Online nudar instituisaun media privadu ne’ebé eziste atu publika informasaun tuir padraun Konsellu Imprensa no mos asosiaun jornalsita sira hanesan Timor Leste Press Union TLPU, Asosiaun Jornalista Timor Leste ne’ebé sai matadalan ba kna’ar media sira. Loluwari media online nudar instituisaun media ho orientasaun lukrutivu hanesan media privadu ne’ebé loke kampu servisu ba an rasik iha era agora hodi redus desempregu iha rai laran. Rendementu ne’ebé loluwari hetan sei mai husi iklan husi parseiru sira hanesan governu, seitor privadu sira seluk opiniaun no meius seluk. Atu fasilita salariu ba nia membru sira ne’ebé mak emprega aan iha Loluwari Media Online. Buat seluk ne’ebé la mesiona sei kesi iha regulamentu internu kompania nian ho rigorozu. Vizaun no Misaun Vizaun • Nudar referensia ne’ebé inspira leitor sira liliu publiku nia prepetiva konaba informasaun ne’ebé adekuadu iha era global ba liberdade publiku nia atu konsumu informasaun. Misaun • Informasaun ne’ebé ho tipu edukativu nudar kontrolu sosial ba publiku. • Partilla informasaun iha teritoriu tomak kobre informasaun atual akontesementu atual iha area edukasaun saude ekonomia, agrikultura no seitor produtivus sira. • Hamri’ik ho Forma rasik atu pasa informasaun iha politika redasaun no editorial ne’ebé tuir matadalan kodegu etika jornalistiku. • Produz nutisia ne’ebé independent no livre husi presaun politika no ekonomia maibe firme publika informasaun ho balansu no diferenti. • Produtu informasaun ne’ebé kualidade Strutura redasaun Xefe Redasaun : Cesar Pires Kordendor Kobertura : Alberto Pires Sekretaria Redasaun : Fernando da Costa Redaksi: Herminio Cardoso, Fernando da Costa, Alberto Pires, Sergio da Cruz, Elio da Costa, Estevão Nunu, Diretór Kompania Loluwari Ira, LDA : Herminio Cardoso Manajer Iklan/Marketing: Hernania Febriani Soares Cardoso Finansa : Otilia Caldas IT/Web: Benigno Aquino Campos, Salis Cardoso Office : Lemorai, Vila Verde, Vera Cruz, Dili, Timor Leste. phone: 74327856 (WA/SMS) fanpage facebook : loluwari media online email : cesarpires046@gmail.com

One thought on “Luta kiik: Letícia, estudante defisiensia ne’ebé fasilidade lahó asesivel”

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected !!