Loluwari Média (Díli) – Advogada Juridiku Sosial Konsultaria (JUS), Adelina Meluk de Jesus Lobo, informa, Prokuradór Ministériu Públiku (MP) sai alvu keixa asédiu seksual tanba ne’e JUS husu públiku kona-ba kazu sériu asėdiu seksual halo husi autór judisiariu hasoru feto-joven ida iha Abril 2025.
Autór judislariu prokuradór, buka tuir feto joven ida ne’ebé hetan dezafiu ho kazu ida hodi oferese ajuda ba nia. Maibé autór prokuradór ne’e rona feto nia halerik iha Ofisiál Tribunal Dili, hodi oferse an atu apoiu ba labarik feto ne’e no mane ne’e la’o tu’ir feto hodi aprezenta aan nu’udar autór judisiál no oferese an atu ajuda.
“Feto joven vitima la hatene prosedimentu no fo fiar ba informasaun husi mane ne’e (prokurador) no konkorda hasoru mane ne’e. Mane ne’e informa ba feto katak ha’u sei ajuda nia no nia habosok feto katak bele halo prosedimentu rekursu extra-ordináriu hodi liberta ba labarik feto ne’e nia kolega ne’ebé agora iha prizaun.”
“Mane prokuradór ne’e koko identifika hanesan juiz no hatete ba labarik feto ne’e katak nia bele influensia no bele hetan advogadu foun atu bele ajuda nia kolega ne’ebé iha prizaun.” Dehan Advogada Juridiku Sosial Konsultaria (JU,S), Adelina Meluk de Jesus Lobo, ba jornalista sira, iha nia kna’ar fatin Motael Dili, Tersa (29/07).
Lobo haktu’ir, Mane ne’e kontaktu feto joven hodi informa ba nia kona-ba “progresu” ba preparasaun rekursu extra-ordináriu. Feto-joven ne’e la hatene katak rekursu extra-ordináriu susar atu halo, no atu prepara tenke ko’alia ho arguidu rasik, no asina prokurasaun no prosesu oioin ne’ebé sei labele halo la hó lailais no sein iha preparasaun no diskusaun kle’an. Nune’e nia fiar autór judisiariu hodi apoiu nia.
Prokuradór husu atu hasoru iha fatin ida, no feto tama ba ninia kareta. Feto joven ne’e nunka imajina intensaun husi prokuradór ne’e. derepente, bainhira prokurador refere katak hahú ona prepara kazu rekursu extra-ordináriu ba vitima nia kolega, prokuradór refere hatún ninia kalsa no haruka feto ne’e atu halo seksu orál ba nia.
Feto-joven ne’e hakfodak no ta’uk loos tanba prokuradór xáve odamatan no ninia reasaun mak atu habosok ema ida kontaktu nia husi telefone. Feto ne’e ninia reasaun mós atu hahú halo gravasaun video hodi bele iha evidensia husi situasaun nia hasoru iha altura ne’eba feto bosok katak ema husu nia atu sosa ai-moruk ba ninia aman hodi buka razaun atu halai se’es husi situasaun iha kareta laran.
Depois taka telefone feto hakarak sai husi kareta, prokuradór nafatin koko kaer feto nia isin ho forsa hodi ezije nia atu kaer ninia isin no ikus feto ne’e bele liberta aan no tun husi kareta.
“Asaun ida ne’e hanesan asédiu seksual komete husi prokuradór, tanba haree katak nia uza ninia funsaun hodi koko, no obriga ita nia alin feto ida ne’e no la’os alin feto ne’e nia konsentimentu rasik atu bele utiliza opurtunidade ida ne’e hodi bele atinji nia objetivu maibé nia halo atividade seksual tu’ir nia hakarak.”
“Vitima sente trauma no ta’uk, maibé tempu hanesan vitima sente hirus loos ho autor judisiáriu, tanba komete asédiu seksual hasoru nia. Vitima ikus informa ba señor Prokuradór katak nia sei halo keixa hasoru nia no katak nia iha evidensia relasiona ho asaun ne’ebé mak Prokuradór halo ba nia.
Prokuradór refere koko ameasa alin feto ne’e hatete katak nia sei haruka polisia kaer alin feto refere, no mós Prokuradór koko oferese osan ba vitima atu nune’e vitima labele halo keixa hasoru prokurador.
Iha Maio alin feto buka apoiu husi JUS ho hakat dahuluk iha prosesu refere, bazeia ba análize no konsellu hosi JUS, atu halo keixa dixiplinár ba Conselho Superior Ministério Público (MP), ida ne’e mak JUS, halo ona tanba JUS haree responsabilidade bo’ot liu husi mane ne’e ninia hahalok mak nu’udar autór judisiáriu ne’ebé uza ninia kbi’it no sasan Estadu atu komete hahalok asėdiu seksual hasoru feto joven ne’e. nia hakt’ir
“Iha 02 Jullu, JUS, reprezenta vitima, hatama keixa ba Conselho Superior do Ministério Público, liuhusi rekerimentu formál dirije ba Prokuradór Jerál, hamutuk video no evidensia seluk ne’ebé ami junta iha prosesu sira ne’e.”
“Vitima rasik la fahe video refere ba públiku, maibė submete video ne’e liuhusi nia reprezentante legal JU,S direita ba PGR atraves ba prosesu ne’ebé ami submete iha 02 Jullu tinan ne’e, tanba iha tempu hanesan, vitima nunka husu osan ba Prokurador refere hanesan informasaun ne’ebé ema hotu rona husi publiku no dehan husu osan atu hapus video ida ne’e nunka akontese.
Tuir loloos Prokuradór refere mak iha inisiativa rasik hakarak atu oferese osan ba vitima atu hamoos video no nia hatete ba vitima atu labele keixa nia maibé vitima konsistente no hakarak kazu ne’e ba oin.”
Iha 02 Jullu to’o agora JU,S no vitima seidauk rona informasaun ruma kona-ba pedidu halo ba Konsellu Superior Ministériu Públiku kona-ba andamentu prosesual no prosesu ne’e loke ona ka seidauk JU,S seidauk simu informasaun klaru husi parte relevante.
“Ami hajarak ejize tu’ir prosedimentu administrativu ne’ebé diak liu, tanba ita hotu hatene katak aktus sira ne’e la’o tu’ir prazu no ami lakohi atu lakon konsentra ba prosesu ne’ebé tu’ir loloos ita bele halo ho konsentrasaun ne’ebé diak atu bele iha resposta husi ezijensia ne’ebé ho lalais.”
Bainhira hetan pedidu apoiu husi JU,S ba vitima ne’e hahu hetan akonselementu husi parte JU,S nian liga ho situasaun ne’ebé vitima hasoru kona-ba responsabilidade husi akonselementu ba prosesu refere. Tantu hasoru vitima tanba suspeitu rasik hatene klean prosesu legal ne’ebé hasoru iha futuru bainhira iha akontesementu ne’ebé viola ema seluk nia direitu JU,S fiar katak video ne’ebé vitima halo nia entrega ona ba iha JU,S no JU,S entrega ona ba PGR atu submete ba iha prosesu ne’e nia laran.
“Bainhira hetan ona pedidu apoiu feto ne’e husi JU,S hahu halo akonsela ba vitima atu nune’e uza mekanizmu prosesu dixiplinár ho fiar katak Konsellu no PGR sei foti asaun lailais hodi garante profisionalizmu ba sira nia membru, tanba mane ne’e autór judisiáriu no nia iha informasaun barak no iha kuñesimentu diak iha area Direitus Humanus. Ami iha fiar ba nia matenek katak nia sei rekuñese nia sala no sei kaer nia responsabilidade.”
“Suspeitu asédiu seksual ne’e abuzu sistema judisiál persegue vitima no koko defama vitima nia naran, tanba ne’e vitima rasik hakarak ezije responsabilidade tomak ba asaun hothotu husi Prokuradór refere.”
Tempu to’o ona atu hapara mane sira ne’ebé sai suspeitu ba iha asédu seksual, inventa no habosok kona-ba feto nu’udar estratejia defeza atu nune’e feto mak halo sala no viola lei sivil no criminal, no ami prontu garante katak ema sei la abuza lei no sistema justisa atu sai instrumentu privadu ba iha nia defeza.”
Jornalista : Chay Risky