Loluwari Média (Díli) – Loron 7 de Dezembru nu’udar loron ne’ebé Indonézia invade Timor-Leste no Tinan ne’e kompleta ona Tinan 50 ba Timoroan sira atu hanoin hikas reflesaun memória moruk.
Diretór Ezekutivu Centru Nasionál Cega (CNC.I.P), Hugo Maria Fernandes Hatete, Ohin loron 07 fulan Dezembru nee historiku ba Timor-Leste loron neebe Militár Indonézia Invade Timor-Leste ohin kompleta tinan 50 ona.
“Ohin loron ita halo Reflesaun ida ba loron invazaun Indonézia Invade Timor-Leste,katak ita labele haluha” Dehan Diretór Ezekutivu Centru Nasionál Cega (CNC.I.P), Hugo Maria Fernandes ba Jornalista sira iha Centru Nasionál Cega Balide Dili, Domingu (07/12).
Diretór Ezekutivu Esplika, loron 07 fulan Dezembru nee estadu desitu loron Nasionál de Memoria,tanba tinan-tinan Timoroan tenke hanoin fila-fali sa mak akontese tinan 50 liu ba Povu barak mate balun ate agora nia ruin seidauk hetan.
“Tanba iha loron 07 ne’e mak Militár Indonézia husik hela sofrimentu naruk to’o iha 1999 ita nia povu terus direitamente ate agora memoria no sofrimentu sira ne’e seidauk lakon”dehan nia.
Tanba ema balun kontinua lakon nia inan-aman aman, Avó ema balun kontinua moras tanba hetan torturasaun oioin, ema balun kontinua laran dodok tanba lakon nia familia ate agora seidauk iha mekanizmu ida ne’ebé mak atu kura kanek ne’e ho lolos.
Loron Nasionál Memoria ne’e halo para povu hotu hanoin laos sa mak akontese iha loron 07 fulan Dezembru maibé mós hanoin buat barak mak estadu seidauk kumpri.
“Tanba ne’e mak loron Memória Invazaun ne’e nia objetivu ita komemora hodi hato’o memória ba Juventude sira liu-liu Estudante Universitariu Husi Departamentu Medisina atu hatene historia”dehan nia
Tanba TL nia luta ne’e mós infermeiru sira iha Ai-laran fó kontribuisaun siknifikante tanba luta ne’e laos sira ne’ebé kaer kilat de’it.
Maibé sira tiru malu kanek no moras todan, infermeiru sira mak ajuda no halo kurativu ba sira maske ho Ai-moruk ne’ebé limitadu ba sira maibé ho sira nia matenek transforma Ai-tahan, Ai-kulit no Ai-Abut transforma sai nu’udar Ai-moruk hodi kura Gerileiru sira iha tempu defisíl nia laran.
“Ho memoria sira ne’e mak ohin CNC.I.P halo introdus ba Estudante Universidade Nasionál Timor Lorosa’e UNTL husi Departamentu Medisina sira atu hanoin hikas ema barak lakon vida ba rai ida ne’e”
Tanba funu laos ema ida mak halo ou grupu ida mak halo maibé ema hotu-hotu nia partisipasaun boot ba funu ne’e.
Tanba ne’e,Governu no Estadu nia responsabilidade atu buka tuir ema sira ne’ebé mak lakon nia isin ba rai ida ne’e hakarak ka lakoi iha kontestu direitus umanus lei internasionál hateten katak ema ne’ebé mak lakon funu tanba konflitu polítika ne’e nia responsabilidade primeiru mak ema ne’ebé halo sira lakon.
Maibé see sira lakoi responsabilidade mak estadu ida ne’e tenke asume responsabilidade no halo esforsu atu buka ema ne’ebé lakon iha funu.
Loron 07 loron ne’ebé Ezize Governu no Estadu liu-liu ukun nain sira atu buka nafatin ema sira ne’ebé mak lakon iha tempu funu ate agora la hetan.
Sobrevivente Martino Rodrigues Pereira hatete,molok 7 de Dezembro, iha loron 04 ou 05 sira rona ona isu katak Indonesia sei invade Timor-Leste.
“Dadersan kilat tarutu iha lalehan no parkedista sira hanesan niki iha lalehan to’o 10 oras komesa tiru iha UNTIM, iha ne’eba mak ha’u ho familia mós sente labele entaun halai ba ai-laran durante 24 anos.”dehan nia.
Tanba ne’e TL luta ida ne’e hakarak liberta povu no nasaun entaun oinsa mak ema hotu-hotu hakaas an para servisu ba liberta povu ida ne’e hodi liberta sira husi kiak no mukit.
Nia husu ba lider politiku sira, hakaas an aprende liberta povu ne’e oinsa laos liberta sira nia sira nia an rasik deit hodi hanoin mak riku deit.
“Liu-liu mak governu, sosiadade sivil sira hamutuk rona malu hakaas an hodi liberta povu ida ne’e husi kiak no mukit.”dehan nia.
Jornalista : Cesar Pires
Editór : Herminio Cardoso