Loluwari Media (Díli) -Hali Ba Dame (HABADA) konsidera nomeasaun Komisáriu Asistente Afonso dos Santos sai Komandante Jerál no Komisária Asistente Natércia Eufrásia Soares Martins hetan nomeasaun sai segundu Komandante Jerál ne’e viola estatutu PNTL nian.
Lideransa PNTL na’in rua nia nomeasaun ne’e sosiedade sivil kestiona tebes tanba lahó promosaun ka mantein iha postu Komisáriu Asistente maibé simu ona pose iha loron 27 fulan Marsu tinan 2026.
Tanba ne’e Diretór ezekutivu HABADA Abel Amaral konsidera Governu nia desizaun ne’e materialmente sala no legalmente la sustentável, no hakiduk ida iha profisionalizasaun PNTL nian.
“Violasaun direta ba Decreto-Lein° 35/2024, kona-ba nomeasaun ba ofisiais dirijente sira ho postu Komisáriu Asistente ba kargu Komandante-Jeral no segundu Komandante-Jeral konstitui violasaun direta no klaru ba Estatutu Polisia nian”dehan ” Dehan ba jornalista sira iha knaar fatin Kampung Baru, Kinta (09/04).
Tanba estatutu PNTL iha Dekretu-Lei N.° 35/2024, Artigu 44, 45, no 46 husi dekretu ne’ebé temi ona estabelese katak ezersísiu husi funsaun sira komandu no diresaun nian presupoin ierarkia funsionál ida ne’ebé kompativel ho ierarkia postu sira.
No bandu espresamente ofisiais polísia sira labele hetan nomeasaun ba pozisaun ne’ebé koresponde ba postu ida ne’ebé inferior ka kiik liu, no mós sira labele sai subordinadu ba sira seluk ho postu no antiguidade kiik liu.
Nia haktuir, grave liu tan maka violasaun ba Artigu 127, n.° 2, alínea a) no b), ne’ebé esplisitu: Komandante-Jeral PNTL tenki ho postu Komisáriu-Jeral, no 2.° Komandante-Jeral tenki ho postu Komisáriu. Nomeia Komisáriu-Asistente na’in-rua, ba kargu Komandante-Jeral no 2.° Komandante-Jeral Governu abertamente ignora lei Presiza nota katak oras ne’e daudaun iha ofisiais dirijente sira ne’ebé sei ativu iha PNTL ho postu Komisáriu Jeral na’in-ida no postu Komisáriu nain-haat hotu-hotu.
Ho antiguidade superior ne’ebe agora subordinadu ba Komandante-Jeral no 2 Komandante-Jeral ne’ebe ho postu ki’ik liu Komisáriu- Asistente.
“Iha tentativa atu evita ilegalidade, Governu konsidera posibilidade atu promove nomeadu sira, maibé, kona-ba pontu ida ne’e Dekretu-Lei N.° 35/2024 la oferese espasu ba manobra, tanba nomeadu sira la prienxe rekizitu legal minimu ba promosaun”dehan nia.
Nia informa, tuir artigu 130 Dekretu-Lei No 35/2024 hatete promosaun ba postu Komisáriu-Jeral minimu tinan rua antiguidade iha postu Komisáriu no aritgu 31 promosaun ba postu Komisáriu mínimu tinan tolu antiguidade iha postu Komisári-Asistente.
Iha ne’ebé nomeadu sira hetan promosaun ba postu Komisáriu-Asistente iha loron 21 fulan-Marsu tinan 2026 (Despacho NP 15/G-MI/IlI/2026), tanba ne’e la kumpre rekizitu antiguidade ruma.
Tanba ne’e nomeadu Komandante-Jerál Komisáriu-Asistente Afonso dos Santos, ho idade 63 no pasa ona ba situasaun apozentasaun (reforma) tuir artigu 65, n.3, alinea a), Dekretu-Lei N° 35/2024 (limite idade 62 ba ofisiais dirijenti sira).
Tuir n.° 2 husi artigu ne’ebé hanesan, ofisiais reformadu ida labele hala’o kna’ar sira iha ámbitu responsabilidade PNTL nian, exetu iha estadu serku ka emerjénsia, no maski nune’e labele kaer funsaun komandu, diresaun ka lideransa iha (artigu 66).
Governu nomeia Komisáriu-Asistente na’in rua (postu inferior) hanesan Komandante-Jerál no segunduKomandante Jeral komanda mós ofisiais dirijente sira ho postu aas liu (postu superior)- Komisáriu-Jerál na’in ida no Komisáriu na’in-haat.
Nia esplika, Iha kualker estrutura ierárkika, tantu militar ka polisia, prinsipiu fundamentál ida katak ofisiais ida ho postu kiik liu labele komanda ofisiais seluk ho postu aas liu.
“Situasaun ida ne’e, aleinde ilegál, disfunsionál, la sustentável, no hamosu konflitu internu ne’ebé hafraku kaderia komandu no dixiplina iha instituisaun políisia nia laran”dehan nia.
Desizaun Governu nian ne’ebé materializa iha proposta Ministru Interior nian no hetan aprovasaun husi KM, bazeia ba kritériu sira ne’ebé laiha ligasaun ho interese públiku, meritokrasia, no legalidade.
HABADA identifika problema bo’ot tolu ho desizaun ida ne’e:
1.llegalidade Material: Nomeasaun ne’e viola norma esensiál sira Estatutu Polisia nian (Dekretu-Lei N.° 35/2024), hamosu situasaun inkonstitusionalidade tanba violasaun ba prinsípiu legalidade (Artigu 2 Konstituisaun RDTL) ne’ebé vinkula órgaun Estadu hotu- hotu.
2.Subversaun ba lerarkia: Koloka ofisiais ho postu ki’ik liu iha komandu superior sira (Komandante-Jeral no 2.° Komandante-Jeral), Governu la respeita PNTL nia estrutura ierarkia, hanesan pilar fundamental ba nia identidade nu’udar forsa sequransa. Aktu ida ne’e hafraku disiplina, koezaun interna, no autoridade lejitimu hosi komandante sira ne’ebe nomeadu.
3.La respeitu ba Profisionalizasaun PNTL liu ona dalan naruk reforma no profisionalizasaun nian, liu-liu hafoin krize 2006. Prosesu ida-ne’e ezije konstrusaun kareira ida bazeia ba antiguidade, kompeténsia, no respeitu ba lei.
Desizaun ne’ebé Governu foti reprezenta pasu ida hakiduk ba kotuk, hodi submete instituisaun ba kritériu polítiku sira ne’ebé ameasa PNTL nia autonomia téknika no ninia kredibilidade iha públiku nia matan.
Tanba ne’e HABADA rekomenda Prezidente Repúblika, Primeiru Ministru no Ministru Interiór atu halo revizaun fila-fali ba desizaun ne’ebé foti hodi promove nomeasaun ida ne’ebé ho eskluzivu respeita Estatutu Polísia nian.
No nomeia ofisiais dirijente ho postu Komisáriu-Jerál ba kargu Komandante-Jerál no nomeia ofisiais dirijente ho postu Komisáriu ba kargu 2° Komandante-Jeral PNTL nian, tuir lei haruka.
Jornalista Estajiáriu : Quintão dos S. Tilman/ Dulce Magalhães
Editor : Herminio Cardoso

