Loluwari Média (Dili)-Estudante Universitariu Timor-Leste (EUTL) hola fali pozisaun hodi re-afirma fali kontesta reklamasaun ne’ebé Provedór Direitus Humanos Justisa (PDHJ) ne’ebé hatama fali karta reklamasaun ba Tribunál Rekursu (TR) atu anula fali desizaun ba revogasaun Lei Pensaun mensál Vitalísia.
Portavós Estudante Universitáriu Timor-Leste (EUTL), Natalicio Nunes, hatete, EUTL akuza PDHJ ne’ebé defende interese grupu minoria eis-benefisiáriu pensaun vitalísia duke pro ba povu.
Tanba ne’e EUTL ho ameasa sei halo asaun boot hasoru PDHJ no Tribunál Rekursu bainhira TR simu reklamasaun PDHJ nian hodi anula fali desizaun.
“Liu Husi Komunikandu imprensa Ida ne’e EUTL hakarak Informa ba públiku ligadu ho reklamasaun ne’ebé PDHJ rasik reklama ba Tribunál Rekursu husu atu Tribunál deklara imunidade katak akordaun ba renovasaun ba lei pensaun Vitalista ne’e la vale no la efeitu”
“husi asaun ne’e EUTL prejume ka deskonfia katak PDHJ Señor Virgílio (Lamukan) talvez parese Provedór rasik iha familia ruma ne’ebe maka benefisiu hnesan benifisiarIu direita no ativa ba iha lei pensaunw Vitalista”Dehan ba Jornalista sira iha Kampus Central Kaikoli Dili (19/04).
Bainhira TR deklara hatun akordaun,iha loron 9 de Abril PDHJ rasik liu husi Provedór Direitus Humanos Justisa,Virgílio Lamukan hatama reklamasaun ba iha tribunal rekursu husu atu tribunal tenke deklara ba umanidade katak akordaun refere Laiha efeitu ka la produz efeitu.
Entaun agora daudaun la vale karik TL deklara umanidade maka duplika ba iha direitamente ba iha revokassun lei pensaun vitalista, No iha possibilidade bo’ot atu Parlamentu no governu nafatin kria kondisaun no atribui Fila fali direitu sira ba iha eis benifisiáriu sira.
Tanba ne’e Mak ohin ami hakarak fó sai ba públiku oinsa atu toma atensaun hodi ezije PDHJ liu-liu husu Tribunal Rekursu atu bele interfere ka rejeita reklamasaun PDHJ nian ne’ebe sira hatama ona.
“Tanba PDHJ nu’udar instutuisaun independente ne’ebé maka hatuur kedas iha Ita nia konstituisaun nia mai ho papel”dehan nia.
ko’alia kona-ba, Nia dehan, boagovernasaun agora haree husi relatoriu Banku Mundial hatete katak tinan lima mai tan osan hotu ona maibé agora PDHJ atu defende boagovernasaun ho tipu Ida oinsa.
” ho modelu Ida oinsa se osan ne’e hotu tiha aloka de’it ba ba ema na’in rua osan ne’e hotu tiha estadu ne’e monu PDHJ atu defende boagovernasaun mak Ida ne’e?”dehan nia.
PDHJ tenke hatuur nia pozisaun nia papel nia kompetensia tuir konstituisaun atu defende povu maioria laos defende grupu minoria laos defende para osan Ida ne’e atu sulin de’it ba ida rua nia bolsu.
“Tanba ne’e maka depois de reklamasaun ne’e ba Ita hakarak husu ba tribunal atu bele rejeita ka interfere ba asaun PDHJ nian, Karik tribunal la deklara tuir saida maka povu nia hakarak EUTL nia hakarak no tuir de’it PDHJ nia hakarak mak ami sei halo asaun hasoru Tribunál, kuandu asaun mosu saida mak akontese inklui ami sei lori kaisaun ba vizita PDHJ inklui mos tribunal Rekursu”dehan nia.
Iha fatin hanesan Estudante Bonifacio Abi Leitura reforsa,EUTL lei pensaun nu’udar luta naruk ida, dezde 2007 to’o agora ema barak tenki hetan kanek, ran turuk, ruin tohar, simu lakrimojéneiu, tama sela-prizaun, terus no susar mak foin elimina.
Husi presaun polítika povu maubere nian liu-husi instrumentu akadémiku EUTL mak PN aprezenta Projetu Lei Nú. 11 neʼebé aprezenta iha Plenária PN pasa ho unanimidade, votu afavór 62, abstensaun no kontra zero.
Projetu ne’e nia konteúdu maka revoga ka halakon totál, sein exesaun ba pensaun vitalísia ba eís-deputadu no eís- titulár Órgaun Soberania sira. Ikus mai, Prezidente Repúblika promulga ona lei foun ne’e hodi halakon totál ona pensaun mensál vitalísia no direitu regalia sira-seluk, no publika ona iha Jornál Repúblika liu-husi Lei N.º 7/2025, 29 fulan Setembru.
Hafoin de PR promulga, mosu kedas ex-benefisiáriu sira kompostu husi ex-deputadu, ex- membru governu no ex-titulár orgaun soberanu sira seluk hamutuk na’in tolunulu kong- kali-kong ho PDHJ para atu huusu fiskalizasaun abstrata susesiva ba Tribunál Rekursu hodi deklara INKONSTITUISIONALIDADE ba lei npensaun mensál vitalísia no direitu regalia sira seluk.
Maibé, ho TR nia konxiénsia neʼebé pro povu maubere, rekoñese masa populár nia luta no komprende muito bem kompleksidade problema ka rai-naruk fiskál neʼebé povu maubere agora dadaun hasoru.
No tuir dunik K-RDTL ein konformidade artigu 118.° neʼebé mostra katak (Tribunál sira maka órgaun soberania ho kompeténsia atu hala’o justisa hodi povu nia naran).
Ho epígrafe ida-ne’e hateten katak, tribunál ezerse dunik justisa bazeia ba povu nia interese ba realidade objetiva neʼebé povu hasoru ein espesifikamente revogasaun LPMV.
Ho nune’e, maka ikus mai Tribunál Rekursu deklara liu-husi nia akordaun katak, revogasaun ba LPMV ne’e KONSTITUISIONALIDADE ho nia fundamentu sira bazeia konstituisaun, no mós ho aproximasaun sosiál, ekonomia.
“Ita hotu akompaña katak, depois de akordaun ne’e sai liu loron balun de’it, PDHJ buan manas neʼebé liman-ain elite sira nian iha Timor-Leste ne’ebé nunka rekoñese povu maubere nia rezisténsia,mak hato’o tan reklamasaun ba Tribunál Rekursu hodi deklara nulidade ba akordaun refere”dehan nia.
Tanba ne’e EUTL hakarak aproveita oportunidade no espasu perante povu maioria nia oin fó xamada atensaun ba PDHJ katak, para ona sukit-lia no bobar-lia tun-sa’e hamutuk ex-benefiaiáriu sira neʼebé durante tinan naruk goza pensaun mensál vitalísia no direitu regalia sira seluk iha povu maioria kiak nia leten.
Jornalista Estajiária : Ivonia dos Santos de Jesus
Editór : Herminio Cardoso