Filomena dos Santos ho idade tinan 60 liu ne'ebe kaer hela nia oan Feto Angela dos Santos tinan 22 ho kondisaun Defisiesnsia Matan nia liman hodi hakat sai husi uma mai iha liur tamba labele haree rai iha Aldeia Tau-Talo, Suku Hatuquessi, Postu Administrativa Liquiça Vila, Munisipiu Likisa. Foto: Loluwari, (28/12/2024)

Loluwari Média (Liquiça) – Distánsia dalaruma sai dezafiu ne’ebé empata ema ida atu hetan naroman. Dala barak distánsia sai sasidik ida ne’ebé satan ema ida-idak nia pasu atu realiza mehi hodi hatutan nia moris.

Ida ne’e maka akontese ba ema ho efisiénsia (EhD), Angela dos Santos, ho idade tinan 22. Distánsia husi Liquiça Vila atu ba ninia hela fatin iha aldeia Tau-Talo, suku Hatuquessi, postu administrativu Liquiça, munisípiu Liquiça ne’e, ho distánsia kilómetru ualu (8).

Hanesan ho nia maluk ema ho defisiensia sira seluk iha munisipiu Liquiça no munisípiu seluk, Angela dos Santos mós iha mehi no iha direitu atu hetan subsídiu husi governu liuhusi Ministériu Solidariedade Sosiál no Inkluzaun (MSSI) maibé to’o agora nia seidauk bele hetan.

Ho distánsia ne’ebé do’ok husi sidade Liquiça, ho kondisaun moris nu’udar ema ho defisiénsia ida, Angela susar atu foti ain hakat ba vila hodi trata ninia Kartaun Eleitorál iha edifísiu Sekretariadu Tekniku Administrasaun Estatal (STAE) munisípiu Liquiça.

Nia sente, mundu ba nia ne’e, só naton to’o de’it uma ne’ebé nia hela bá ne’e. Loron ba loron, nia sente de’it rai nia iis loron nia manas anin nia huu, tanba nia moris mai ho kondisaun hanesan ema ho defisiensia matan. Matan labele haree mundu nia furak. Mundu ba nia nakukun, dalan ba nia badak, esperansa ba nia folin laek.

“Ha’u la simu osan husi governu tanba ha’u nia kartaun Eleitoral no Billete Identidade (BI) laiha. Ema labele lori ha’u ba trata dokumentu sira-ne’e,” Ema ho Defisiénsia matan, Angela dos Santos, hato’o nia preokupasaun ba loluwari.tl iha nia uma Tau-talo Hatuquessi Liquiça, sabadu (28/12).

Angela laran metin de’it ba nia inan-aman, ne’ebé sai matadalan ba nia, maibé, inan-aman nia kbi’it atu apoiu nia namlaek hela no la konsege lori nia ba trata dokumentu sira ne’e. Nune’e, durante tinan barak nia laran, Angela rai de’it preokupasaun hirak ne’e iha nia neon no laran no la hatete sai ba ema ida.

“Ha’u ba haris fatin de’it mós ha’u nia ama mak tenke lori. Sa tan ba halo kartaun eleitorál iha vila laran, ba ha’u, susar tebes. Ha’u nia mama forsa laiha atu lori ha’u ba to’o fatin do’ok hanesan ba Liquiça vila,” Angela haktuir.

Angela nia Inan, Filomena dos Santos, haktu’ir, bainhira Angela moris mai, nia matan rua ne’e labele haree rai. Nia ho nia laen kaben esforsu atu trata nia oan nia dokumentu maibé hateke tu’ir dalan naruk ne’e sai kolen de’it.

“Ha’u ho ha’u nia laen, esforsu buka dalan oioin, husu ema ruma no autoridade lokál atu trata ha’u nia oan nia kartaun eleitorál, Billete Identidade (BI), Sertidaun Batizmu no mós Sertidaun RDTL, maibé, ami nia esforsu hirak ne’e laiha rezultadu”, Ho tristeza Filomena haktu’ir.

Angela nia aman, nu’udár toos-na’in, nia gasta tempu barak liu ba halo to’os hodi kuda produtu ne’ebé sai família nia hahán alternativu lor-loron nian.

Angela ho nia inan-aman, hamahan aan iha uma ho nia medida metru 8×4. Sira hela iha uma ho nia kakuluk taka de’it ho zinku ne’ebé ferruzen ona. Maibé, sira nia domin ba malu ne’e suli hanesan mota no la ferruze hanesan zinku be taka uma nia kakuluk.

Husi sorin seluk, Xefe suku Hatuquessi, Zeto Vidigál Sampaio, hatete, Autoridade Lokál nu’udar liman-ain komunidade halo ona pedidu ba STAE ho Notariadu, atu trata  ema ho defisiénsia sira nia dokumentu komprovativu sira kartaun Eleitorál no BI iha tempu badak.

“Ha’u hatama pedidu ba STAE ho Notariadu, hein tempu badak sira sei kontaktu ha’u atu bele ba atende ha’u nia komunidade ema ho defisiensia iha suku Hatuquessi, aldeia Tau-talo liliu alin Angela dos Santos ne’ebé seidauk iha Kartaun Eleitoral no BI,” nia dehan.

Nia dehan, la’os de’it ba ema ho defisiensia Angela maibé seluk hanesan ema ho defisiensia matan, tilun, ain no liman sira iha suku laran ne’bé barak mak seidauk hetan dokumentu.

Autoridade lokal ne’e rekomenda ba estadu atu bele halo lalais ema ho defisiensia sira nia kartaun Eleitoral no BI, atu sira bele hetan nia direitu tanba ema ho defisiensia iha suku Hatuquessi barak mak seidauk hetan nia pensaun.

Sorin seluk, Xefe Servisu Sosiál Munisípiu Liquiça, Carlito de Jesus dos Santos, promete, nia parte sei esforsu hodi buka informasaun kona-ba ema ho defsiensia matan, Angela dos Santos, hafoin fó solusaun ba nia problema.

“Ha’u sente triste tebes ba ha’u nia komunidade nia sofrimentu. Ha’u sei buka dalan, hodi ajuda nia,” nia promete.

Diretór Sekretariadu Tékniku Administrasaun Estatál (STAE) Munisípiu Liquiça, Mario dos Santos Martins, dehan durante ne’e STAE munisípiu Liquiça atende ema ho defisiensia ne’ebé laiha kbi’it atu hakat ba STAE.

Tanba ne’e STAE sempre esforsu hodi halo sira nia Eleitorál, ne’e planu prioridade tebes maibé Autoridade lokal hanesan xefe suku no xefe aldeia seidauk lori dadus ba sira, atu sira bele hatene totál dadus kompletu ema ho defisiensia iha suku Hatuquessi.

“Ami labele hatene iha suku Hatuquessi ita nia ema ho defisiensia hira, nune’e ami nia enkontru balu no mos ami halo edukasaun sivika mós ami hato’o ba Autoridade lokál, bainhira ita bo’ot sira identifika iha suku Hatuquessi ita nia ema ho defisiensia ne’ebé seidauk hetan kartaun Eleitoral, ita bo’ot sira bele informa mai STAE para ami bele ba atende sira nia kartaun Eleitoral,” nia informa.

STAE mós husu Autoridade lokál atu hakbesik nia komunidade hodi identifika ema ho defisiensia siran e’ebé seidauk iha kartaun Eleitoral, tenke iha dokumentus komprovativu Sertidaun Baptismu no Sertidaun RDTL atu hafasil sira atu trata  kartaun Eleitorál.

“Xefe suku hato’o nia pedidu mai iha STAE ho total ema ho difisiensia iha suku Hatuquessi, hamutuk 100, ha’u mos ladun serteza katak ita nia ema defisiensia barak hanesan ne’e. Maibé ha’u husu nafatin xefe suku atu fo nafatin informasaun kona-ba ita nia komunidade ema ho defisiensia sira nia preokupasaun mai STAE, atu ami bele ba halo atendimentu ba sira. Bainhira ami laiha dadus, ami labele ba,” dehan nia.

“STAE sempre halo atendimentu ba komunidade ema ho defisiensia inkui moris ho vulnerável sira maibé depende ba dadus husi autoridade lokal sira.”

“Informasaun ne’ebé loluwari.tl rekolla iha terenu mai hato’o iha STAE ami sei ba halo atendimentu iha tempu badak ba ita nia ema ho defisiensia (Angela) ne’ebé laiha kartaun Eleitoral,” nia promete.

Diretór Notariadu munisípiu Liquiça, Nelson Carvalho Pinto, haforsa, bainhira halo kartaun Billete Identidade (BI) tenke mai ho Sertidaun RDTL tanba Notariadu sempre servisu ho rutina bazeia ba pedidu husi autoridade lokál sira katak iha suku Hatuquessi no aldeia Tau-talo ne’e ema ho defisiensia totál hamutuk hira tanba Notariadu sempre tau prioridade ba ema ho defisiensia sira.

“Ami husu ba Autoridade lokal suku Hatuquessi, atu aprezenta dadus ema ho defisiensia sira iha suku Hatuquessi, aldeia Tau-talo, mai ami, tenke identifika sira nia Sertidaun RDTL inklui foto koloridu 10 R nune’e ami bele atende imediata ba ita nia ema ho defisiensia sira nee,” nia hatete.

“Tempu badak Notariadu munisípiu Liquiça sei halo atendimentu BI ba komunidade husi postu administrativu Bazartete, Maubara no Liquiça.”

“Ami husu Autoridade lokal sira atu hakbesik ba ita nia komunidade ho defisiensia sira ne’ebé seidauk iha BI husu ba nia familia atu prepara nia Sertidaun RDTL no foto koloridu inklui deklarasaun suku nune’e ami marka loron hodi atende imediata ami prontu atu servi ita nia komunidade sira ne’ebe laiha kbi’it atu hakat mai iha Notariadu munisípiu Liquiça,” dehan nia.

Provedor Direitus Humanus Justisa (PDHJ), Virgilio da Silva Guterres “Lamukan”, rekuñese asistensia Estadu nian ba ema ho defisiensia sira no halo fiskalizasaun abstrata ba lei ema ho defisiensia sira, hein komunidade no ema ho defisiensia sira bele hato’o keixa ba PDHJ atu sira bele identifika problema ne’ebé mak sira enfrenta.

“Ami atu implementa asaun annual ba ema ho defisiensia, nune’e ita nia ema ho defisiensia iha munisípiu Liquiça sai nu’udar referensia ida mai ami, atu nune’e ami buka tu’ir informasaun ne’ebé jornalista sira hetan, nia problema saida los.Bainhira ami hetan ita nia ema ho difisiente nia problema mak ami sei ajuda,” nia hatete.

Asosiasaun Defisiente Timor-Leste (ADTL) hato’o sira nia problema hanesan lei balu diskrimina ema ho defisiensia iha Timor-Leste liliu subsidiu ba ema ho defisiensia ne’e diskrimina sira, inklui ema defisiensia ne’ebé ho idade menus husi tinan 17 seidauk hetan nia direitu.

“PDHJ hein, komunidade ema ho defisiensia sira bele hato’o keixa atu sira bele identifika saida mak sira enfrenta no PDHJ sei halo saida tanba PDHJ nia kompetensia to’o iha nivel Investigasaun, tanba PDHJ nia servisu mak halo advokasia no hato’o rekomedasaun ba governu, atu governu bele tau matan ba asuntu ema ho defisiensia sira,” dehan nia.

Jornalista : Chay Risky

By Ilima'a

Profile Loluwari Media online Loluwari media Online nudar instituisaun midia ida, ne’ebé hala’o nia atividade konaba partilla informasaun ba publiku, iha kapital Dili. Iha suku vila verde postu administrativu Vera Cruz. Loluwari.com foku partilla informasaun atual sira ne’ebé akontese kada loron iha rai laran, liliu preokupasaun publiku nian iha area remotas to’o iha nivel nasional. Loluwari media online hahu nia atividade hodi pasa informasaun iha situasaun estadu emerjensia daruak metade fulan maiu tinan 2020. Maske nune’e loluwari Media online foin mak hetan lisensa husi servisu rejistu verifikasaun emprezarial Institutu publiku SERVE, IP husi kompania LOLUWARI IRA, LDA iha loron 30 fulan junu tinan 2020, ho nia lisensa operasional 1322586. Bazeia ba lei komunikasaun social artigu 40 no 41 konaba liberdade imprensa no liberdade espresaun sidadaun hotu iha direitu atu expresa sira hanoin tuir dever no obrigasaun ne’ebé la viola ema seluk nia liberdade. Inisiativa hari’i Loluwari Media Online, tanba ejensensia konsellu imprensa nian konaba publikasaun informasaun ne’ebé fo sai ba publiku tenke tama kategoria konsellu imprensa nian, no instituisaun media sira atu publika informasaun tuir lei komunikasaun social no komunga kodegu etika jornalistika ne’e sai ukunfuan ba jornalista sira hala’o kna’ar. Instituisaun media sira nia papel partilla informasaun ba publiku liuhusi publikasaun lorloron ho meius komunikasaun social sira kompostu husi media elektronika, media imprime no media online. Ne’ebé publikasaun informasaun sira laiha intervensaun husi media nain sira ho intensaun politika no ekonomia. Loluwari Media Online nudar instituisaun media privadu ne’ebé eziste atu publika informasaun tuir padraun Konsellu Imprensa no mos asosiaun jornalsita sira hanesan Timor Leste Press Union TLPU, Asosiaun Jornalista Timor Leste ne’ebé sai matadalan ba kna’ar media sira. Loluwari media online nudar instituisaun media ho orientasaun lukrutivu hanesan media privadu ne’ebé loke kampu servisu ba an rasik iha era agora hodi redus desempregu iha rai laran. Rendementu ne’ebé loluwari hetan sei mai husi iklan husi parseiru sira hanesan governu, seitor privadu sira seluk opiniaun no meius seluk. Atu fasilita salariu ba nia membru sira ne’ebé mak emprega aan iha Loluwari Media Online. Buat seluk ne’ebé la mesiona sei kesi iha regulamentu internu kompania nian ho rigorozu. Vizaun no Misaun Vizaun • Nudar referensia ne’ebé inspira leitor sira liliu publiku nia prepetiva konaba informasaun ne’ebé adekuadu iha era global ba liberdade publiku nia atu konsumu informasaun. Misaun • Informasaun ne’ebé ho tipu edukativu nudar kontrolu sosial ba publiku. • Partilla informasaun iha teritoriu tomak kobre informasaun atual akontesementu atual iha area edukasaun saude ekonomia, agrikultura no seitor produtivus sira. • Hamri’ik ho Forma rasik atu pasa informasaun iha politika redasaun no editorial ne’ebé tuir matadalan kodegu etika jornalistiku. • Produz nutisia ne’ebé independent no livre husi presaun politika no ekonomia maibe firme publika informasaun ho balansu no diferenti. • Produtu informasaun ne’ebé kualidade Strutura redasaun Xefe Redasaun : Cesar Pires Kordendor Kobertura : Alberto Pires Sekretaria Redasaun : Fernando da Costa Redaksi: Herminio Cardoso, Fernando da Costa, Alberto Pires, Sergio da Cruz, Elio da Costa, Estevão Nunu, Diretór Kompania Loluwari Ira, LDA : Herminio Cardoso Manajer Iklan/Marketing: Hernania Febriani Soares Cardoso Finansa : Otilia Caldas IT/Web: Benigno Aquino Campos, Salis Cardoso Office : Lemorai, Vila Verde, Vera Cruz, Dili, Timor Leste. phone: 74327856 (WA/SMS) fanpage facebook : loluwari media online email : cesarpires046@gmail.com

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

error: Content is protected !!