Loluwari Média (Tibar) – Ministru Defeza (MD), Kontra Almirante, Donaciano Costa Gomes “Pedro Klamar Fuik”, husu Kapitaun Portu Dili no Adjuntu Kapitaun Portu Dili atu asume kargu ho responsabilidade ba Autoridade Marítima Nasionál (AMN), ne’e importante tebes tanba atu enkuadra sistema seguransa Nasionál.
“Autoridade Marítima Nasionál ne’e ho nia objetivu atu asegura ita nia tasi no asegura ita nia bens hotu-hotu ne’ebé mak iha tasi.” Dehan Ministru Defeza (MD), Kontra Almirante, Donaciano Costa Gomes “Pedro Klamar Fuik” ba jornalista sira, iha Portu Tibar, hafoin fo pose ba Capitaun Portu Díli, ho nia Adjuntu, Segunda (30/06).
Klamar hatete, misaun Militár ne’ebé mak existe tanba ne’e ohin fo posse ba Kapitaun Portu Díli ho nia Adjuntu ne’e nu’udar marka fundamental ne’ebé AMN iha. Nu’udar entidade Estadu ne’ebé reprezenta Estadu ba Tasi Timor.

“Ita nia espasu Maritima hotu ne’ebé mak ita iha desde fronteira tasi laran to’o iha tasi ibun no iha fatin hotu ne’ebé mak iha atividade fronteira nian, tanba ita nia definisaun ba fronteira ba kompetensia kapitaun Portu Dili hahu husi Batugade to’o Baucau, Laleia ne’e area juridisaun kapitaun Portu Díli nian.”
Bainhira atividade hotu ne’ebé mak iha fiskalizasaun liuhusi Maritima no buska salvanmentu rejista ba naviu no buat hotu ne’ebé relasiona ho tasi no protesaun meiu ambiente iha tasi ne’e responsabilidade Kapitaun Portu Díli nian.
Xefe Estadu Maiór Jenerál Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL), Tenente Jenerál, Domingos Raul “Falur Rate Laek”, husu, Autoridade Marítima Nasionál (AMN) nia papel importante atu kontrola Tasi Timor-Leste ho maximu.
“Ohin ita selebra Tomada Posse ba kapitaun Portu ho nia Adjuntu sira na’in rua sai fundamental no jestaun fiskalizasaun ba ita nia atividade Maritima.”

Momentu ida ne’e la’os formalidade maibé ne’e selebrasaun ne’ebé ho kompromisu no responsabilidade ne’ebé asume unifavorese ba seguransa navegasaun, tanba protesaun ba ambiente tasi no promosaun ba dezenvolvimentu sustentável ba tasi no Rekursu Maritima sira hotu.
“Ita nia nasaun iha biodiversidade tasi ne’ebé ho riku ba extensaun tasi nian signifikativu depende ba supervizaun iha momentu atividade Maritima nia imperativu katak, ita iha profisionais kompetensia ne’ebé efikasia ne’ebé garante katak ita nia tasi sei seguru no nia navegasaun efisiente no nia rekursu jere ho responsabilidade no transparente.”
“Husu ba Dirijente foun sira kapitaun ho nia Adjuntu ha’u dezeja katak ita bo’ot sira sei hala’o imi nia knaar no dedikasaun espiritu servisu ba publiku, tanba ami hotu konfia ita bo’ot sira atu hasoru dezafiu sira ne’ebé bele mosu no atu buka solusaun sira ne’ebé ho nia benefisiu la’os de’it ba setór Maritima maibé mos ba ita nia populasaun.”
“Ho imi nia lideransa vizionáriu ho kolaborasaun ba parte interesadu sira hotu imi sei bele alkansa plataforma foun ba jestaun foun Maritima, Timor-Leste nian tanba atribuisaun no kompetensia iha area juridisaun ne’ebé luan impoin ba nesesidade ekipamentu meius operasaun no kolaborasaun entre liñas Ministeriais sira hotu ne’ebé forma sistema AMN.

“Ha’u fiar AMN sei garante atu defende ita nia tasi, tanba ita nia tasi sai ita nia identidade sobre vivensia, tanba ne’e husu ba Autoridade Maritima Nasional atu servisu makaas hodi hamutuk ita sei hari’i futuru profisor ida ba ita nia tasi no ita nia biodiversidade ne’ebé sei fo sustentábilidde ba Timor oan hotu.”
Kapitaun Portu Díli, Primeiru Kapitaun Tenente, Raul Vicente S. Correia, hatete, kna’ar ne’ebé mak sira na’in rua assume ne’e todan maske nune’e sira prontu lori sira nia pozisaun vizilansia ho responsabilidade.
“Kapitaun Portu Díli hamri’ik liuhusi Dekreitu lei numeru 39/2020 ne’ebé kria sistema AMN no Dekretu lei numeru 23/2023 ne’ebé define ba ambitu Sam nian kona-ba estrutura organizasaun funsionamentu no kompetensia husi Diresaun ba AMN ne’ebé estabelese kapitaun sira nu’udar servisu deskonsentradu ba AMN.
Kapitaun iha lei nu’udar responsabilidade maximu atu asegura espasu Maritima iha ida-idak nia area juridisaun, tanba nu’udar soberania ba Estadu iha tasi mak kna’ar hirak ne’e desorganiza husi membru ontegradu no Ministerial sira ne’ebé integra iha Sistema AMN.
“Ohin ita estabelese Kapitaun Portu Díli, ho nia Adjuntu atu halo koordendasaun servisu ba Autoridade integrante sam nian iha ambitu kontrola espasu Maritima nian, ami mai ho ami nia kompetensia rasik ne’ebé preve iha dekretu lei sam nian iha artigu 26 mak atu halo koordenasaun operasaun sira hotu iha tasi aborda ba naviu barkasaun sira ate ezerse nia kompetensia propria ba órgaun servisu no orgaun deskonsentradu hamutuk ho entidade sira ne’ebé integra iha sam.”
AMN liuhusi kapitaun Portu Díli existe la’os atu foti servisu sira ne’ebé estabelese ona husi ajente no Departamentu governu nian maibé kapitaun Portu Díli nia existensia atu servisu hamutuk ho entidade sira hotu ne’ebé integra iha Sam ho prinsipalmente atu servisu hamutuk ho sira seluk ne’ebé integra iha sam.
Tanba ne’e mak mai ho ami nia vizaun ida katak atu koordena ho sira liliu Ministeriu sam nian atu proteze no konserva ba publiku no estadu nia area juridisaun ne’ebé deziknadamente termina tuir sam ne’ebé vigor tiha ona.
Jornalista : Chay Risky